Chùa Bắc Biên — Chứng nhân lịch sử Thăng Long - Hà Nội

1. Lịch sử thăng trầm gắn với biến thiên dòng sông Hồng

Ngược dòng lịch sử, chùa Bắc Biên vốn có gốc gác từ chùa An Xá. Ngôi chùa cổ này ban đầu tọa lạc trong thành Đại La từ trước thời Lý. Năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, đã hạ chiếu dời dân làng An Xá ra vùng bãi giữa sông Hồng để nhường đất xây dựng cung điện. Dân làng dời ấp cùng ngôi chùa ra ven sông, đổi tên ấp thành Cơ Xá, chùa cũng đổi tên là Cơ Xá Tự (sau đổi thành Phúc Xá Tự).

Vào cuối thế kỷ XIX (năm 1893), do dòng chảy sông Hồng thay đổi gây xói lở đất đai nghiêm trọng, người dân buộc phải dời chùa sang tả ngạn sông Hồng. Tuy nhiên, sự xâm lấn của dòng nước đỏ phù sa vẫn tiếp tục đe dọa bờ sông, khiến dân làng một lần nữa phải di dời toàn bộ ngôi chùa sâu vào phía chân đê vào năm 1920 (đây chính là vị trí chùa tọa lạc vững chãi ngày nay).

Năm 1991, chùa Bắc Biên đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia (nằm trong cụm di tích Trung Hà - Bắc Biên, phường Bồ Đề).

2. Bảo vật Quốc gia: Chuông cổ An Xá đúc năm 1690

Điểm nhấn văn hóa - lịch sử đặc biệt nhất của chùa Bắc Biên là quả chuông đồng cổ mang tên "An Xá tự chung" (Chuông chùa An Xá). Chuông được đúc thủ công tinh xảo vào tháng 11 năm 1690 (niên hiệu Chính Hòa năm thứ 11, dưới triều vua Lê Hy Tông thời Lê Trung Hưng).

Chuông cổ có chiều cao 1,2 mét, nặng hơn một tấn, mang đặc trưng nghệ thuật tạo tác thời Lê - Trịnh độc bản. Trên thân chuông khắc bài ký minh văn dài hơn 5.500 chữ Hán vô cùng giá trị. Bài minh này là nguồn sử liệu gốc cực kỳ quý báu chép lại:

• Lịch sử dời làng dời chùa năm 1010 nhường đất cho triều đình xây dựng cung điện Hoàng thành Thăng Long.
• Sự tích Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt xin vua Lý Nhân Tông miễn trừ sưu thuế (thuế dâu tằm, đắp đê, sưu dịch, đường bộ, bến đò) cho cư dân vùng bãi bồi sông Hồng.
• Danh sách 58 chức sắc cùng đông đảo nhân dân thời Lê quyên góp tiền của để đúc tạo chiếc chuông.

Với những giá trị độc bản và tính lịch sử to lớn ấy, ngày 03/02/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 236/QĐ-TTg công nhận chuông chùa An Xá là Bảo vật Quốc gia đợt 14. Hiện nay, chuông đang được treo trang trọng tại gác hai Tam quan chùa Bắc Biên vừa được trùng tu khang trang.

3. Tín ngưỡng thờ Thần Thổ Địa Lý Thường Kiệt

Bên cạnh không gian thờ Phật, chùa Bắc Biên còn có một nét tín ngưỡng độc đáo khác là am thờ Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt dưới danh vị Thần Thổ địa (Tổ địa).

Vì Lý Thường Kiệt là người sinh ra tại làng An Xá cổ, có công lớn tâu xin triều đình miễn sưu thuế đê điều, bảo vệ bờ bãi đất bồi canh tác cho cư dân nên sau khi ông tạ thế, người dân đã tôn ông làm thần giữ đất cho làng. Ngôi miếu thờ phụng ông được xây dựng uy nghiêm ngay trong khuôn viên chùa để nhân dân quanh năm thờ cúng, hương khói, cầu nguyện cho mùa màng bội thu, bãi bồi ổn định trước lũ sông Hồng.

4. Điểm đến tâm linh bình yên bên sông Hồng

Mặc dù nằm sát khu vực phố xá sầm uất và chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 phút lái xe, chùa Bắc Biên vẫn giữ được không gian thanh tịnh như một ốc đảo xanh bình yên. Khuôn viên rộng rãi với vườn cây nhãn cổ, lối đi lát gạch đỏ sạch sẽ hướng ra ao sen mát mẻ luôn tạo cảm giác thư thái cho du khách ghé thăm vãn cảnh chùa, chiêm ngưỡng Bảo vật Quốc gia và nghe tiếng chuông ngân vang mỗi sớm.