Đình Phúc Xá — Dấu ấn tâm linh ngàn năm bên dòng sông Hồng

1. Khởi nguồn từ ấp cổ An Xá và sự tích Thành hoàng làng

Làng Phúc Xá (nay thường được gọi bằng địa danh thôn cũ là làng Bắc Biên) có nguồn gốc trực tiếp từ làng cổ An Xá. Theo ghi chép cổ và minh văn khắc trên chuông đồng đúc năm 1690, ấp An Xá xưa tọa lạc tại khu vực nội điện thành Thăng Long (gần vị trí chùa Một Cột ngày nay).

Năm 1010, khi đức vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, đã hạ chiếu di dời cư dân An Xá ra vùng bãi bồi sông Hồng (bãi giữa) để lấy đất xây dựng Hoàng thành. Kể từ đây, ấp đổi tên thành Cơ Xá (mang ý nghĩa cơ động, ứng biến linh hoạt trước sóng nước). Dân làng di cư phải đối mặt với cảnh bãi lở sông bồi đầy gian khó, mưu sinh chủ yếu nhờ trồng dâu nuôi tằm trên đất bãi cát.

Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt (tên thật là Ngô Tuấn, sinh năm 1019 tại làng An Xá) là người con ưu tú của làng. Khi giữ chức Thái úy dưới triều Lý, ông luôn thương cảm cho cuộc sống của dân làng nơi bờ bãi sông Hồng nên đã tâu xin vua Lý Nhân Tông miễn trừ sưu thuế đường bộ, thuế đò, sai dịch và xác định lại mốc giới để bảo vệ quyền lợi canh tác của dân. Nhớ ơn đức lớn lao ấy, sau khi ông mất (năm 1105), dân làng đã suy tôn ông làm Tổ địa (vị Thành hoàng bảo vệ đất đai, bờ cõi của làng) và tạc tượng thờ phụng tôn nghiêm.

2. Các vị Thần thờ phụng tại Đình Phúc Xá

Đình Phúc Xá là một trong những ngôi đình hiếm hoi thờ phụng nhiều vị thần linh, thể hiện sự hòa hợp sâu sắc giữa tín ngưỡng dân gian tôn vinh tự nhiên và lòng biết ơn các anh hùng lịch sử:

• Thái úy Lý Thường Kiệt: Được tôn kính dưới danh vị Tổ địa, thờ tại cung cấm trung tâm.
• Ba vị Thành hoàng bản thổ: Minh Khiết Đại vương, Bảo Trung Đại vương, Hiếu Công Đại vương.
• Hai vị công chúa thời Hùng Vương: Phương Dung Công chúa (Hùng Nương) và Hảo Nga Công chúa.
• Đào Kỳ Đại tướng quân: Vị dũng tướng kiệt xuất dưới thời Hai Bà Trưng, tạ thế vào năm 43 Công nguyên. Vì Đào Kỳ được thờ chung tại hai làng Phúc Xá (Bắc Biên) và làng Hội Phụ (Đông Anh), nên hàng năm hai làng kết nghĩa tổ chức các lễ hội giao hảo thắt chặt tình nghĩa.

3. Những di sản văn hóa vật thể vô giá

Đình Phúc Xá có lịch sử lâu đời từ thời Lý, từng bị hủy hoại phần lớn trong kháng chiến chống Pháp. Dưới sự đóng góp của cộng đồng và các cơ quan văn hóa, đình đã trải qua cuộc đại trùng tu quy mô lớn và hoàn thành vào năm 2005 nhân dịp kỷ niệm 995 năm Thăng Long - Hà Nội.

Hiện nay, trong đình còn lưu giữ những hiện vật lịch sử có giá trị khoa học cao:

• Tượng đồng Thái úy Lý Thường Kiệt: Cung tiến và đặt an vị trang trọng vào năm 2006. Bức tượng được phục dựng dựa trên công trình nghiên cứu công phu của nhà sử học Dương Trung Quốc và các nhà khảo cổ học.
• Bia đá cổ năm 1935: Nằm trong lầu bia được xây dựng giữa ao sen trước sân đình. Mặt bia khắc bài ký kể về lịch sử làng bằng cả chữ Hán-Nôm và chữ Quốc ngữ. Tương truyền, qua nhiều cuộc chiến tranh bom đạn dội xuống bến sông, nhà bia và tấm bia đá này vẫn tồn tại nguyên vẹn.
• Hương ước làng Phúc Xá năm 1923: Cuốn văn bản hương ước quy định các lề thói ứng xử, truyền thống nhân văn tốt đẹp, tương trợ lẫn nhau của cộng đồng người Kẻ Chợ bên sông.

4. Mạch nguồn nhân văn "Uống nước nhớ nguồn"

Bên cạnh không gian thờ tự tâm linh, đình Phúc Xá còn ghi dấu những giá trị đạo đức cao đẹp:

Khu tưởng niệm liệt sĩ: Được khánh thành năm 2015 trong quần thể đình, ghi danh 181 người con kiệt xuất của làng đã ngã xuống trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Đặc biệt tưởng niệm Đội liên lạc Nguyễn Ngọc Nại, gồm các chiến sĩ gan dạ đã hy sinh oanh liệt trên bãi dâu Tàm Xá vào sáng ngày 19/2/1947 để dẫn đường và che chở cho Trung đoàn Thủ đô rút lui an toàn qua sông Hồng.

5. Các ngày lễ hội truyền thống

Đình Phúc Xá duy trì hai ngày hội trọng đại hàng năm:

• Lễ hội truyền thống mùng 6 tháng 3 Âm lịch: Lễ hội chính của làng, kỷ niệm các vị Thành hoàng và danh tướng Đào Kỳ, với các nghi lễ rước kiệu giao lưu kết nghĩa với làng Hội Phụ.
• Lễ giỗ Thái úy Lý Thường Kiệt mùng 2 tháng 6 Âm lịch: Ngày giỗ chung của Tổ địa làng, thu hút hàng trăm mâm cỗ từ các dòng họ trong làng bái tế, thể hiện tinh thần gắn bó cộng đồng dòng tộc khăng khít.