AM CHÚNG SINH – NÉT NHÂN VĂN TRONG VĂN HÓA LÀNG PHÚC XÁ
23 tháng 9, 2026
Trong khuôn viên Đền Đức Ông có một nếp am nhỏ, dù không bề thế nhưng người Phúc Xá Bắc Biên nào cũng biết. Đó là am chúng sinh.
Dân Phúc Xá xưa gắn liền với dòng sông Hồng. Sông cho phù sa màu mỡ, những bãi dâu xanh mướt và những bến đò tấp nập người qua lại. Nhưng dòng sông cũng lấy đi nhiều thứ. Mùa nước lên, chuyện rủi ro trên mặt nước vốn là điều khó tránh.
Ngày trước, hễ có người chết đuối trôi dạt vào bờ là dân làng lại đưa lên và lo liệu việc chôn cất tử tế. Phần lớn họ là những người vô danh, không rõ quê quán, cũng chẳng có thân nhân tìm đến. Sau khi chôn cất xong, làng lập am hương khói cho họ.
Việc này không phải làm theo cảm tính. Tục lệ làng Phúc Xá lập ngày 15/5/1923, tăng bổ năm 1934, in năm 1935, ghi rõ người thủ am được hưởng năm sào ruộng hương đăng. Người Phúc Xá đã đưa lòng nhân ái đối với "người dưng" thành lệ làng và bảo đảm trách nhiệm ấy bằng chính quỹ đất của mình.
Đến nay, Am nay còn giữ bức hoành phi bốn chữ "Phúc Xá thọ Am". Lạc khoản ghi am được khánh thành vào tiết Trung Nguyên năm Bảo Đại thứ nhất, tức năm 1926. Việc chọn thời điểm ấy mang nhiều ngụ ý.
Luận văn nghiên cứu về lễ hội làng Bắc Biên chép rằng rằm tháng Bảy, rằm tháng Bảy là dịp "xá tội vong nhân". Vào ngày này, các gia đình trong làng thường làm cỗ, sắm vàng mã, áo xiêm và cháo nổ bày ngoài sân cúng cô hồn.
Bãi giữa còn ôm ấp những thân phận khác. Bản thảo "Làng Tôi" nhắc đến các phu cầu bỏ mạng trong thời gian xây dựng cầu Long Biên. Họ làm việc dưới giếng chìm, sâu ba chục mét, áp lực lớn, người khỏe nhất cũng chỉ trụ được vài giờ mỗi ca. Nhiều người nằm lại ngay trên bãi sông này mà không để lại tên tuổi.
Nhưng dù là người trôi sông hay người phu cầu xấu số, cuối cùng, tất cả đều nhận được một nén hương ấm áp từ dân làng.
Đó chính là cách người làng bãi đối đãi với những người xa lạ lỡ nằm lại trên đất mình: Không biết tên thì chôn cất đàng hoàng; không còn ai thân thích thì cả làng đứng ra làm thân nhân thay thế.
Nguồn: Tục lệ làng Phúc Xá lập năm 1923, tăng bổ năm 1934; luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hải Phượng, 2008; bản thảo "Làng Tôi", 2010; tư liệu Tiểu ban Quản lý di tích.
