CỤ LÝ LÀNG TÔI. KỲ 10 — BÀI THƠ TRONG ĐÊM
6 tháng 8, 2026
Bài thơ ấy nhiều người Việt đã thuộc từ thuở đi học. Nhưng trước khi thành những câu chữ trong sách, nó từng vang lên đanh thép giữa một đêm chiến trận trên bờ sông Như Nguyệt.
Hai bên bờ sông, hàng vạn quân sĩ đã cầm cự suốt mấy tháng trời. Bên kia bờ là đội quân từng kinh qua bao trận mạc nhưng giờ đói, ốm và mỏi mệt đến kiệt quệ. Bên này là quân dân Đại Việt, kiên cường giữ phòng tuyến mà nếu vỡ thì đường về Thăng Long không còn gì che chắn.
Cuối tháng hai năm 1077, Lý Thường Kiệt điểm lại toàn bộ thế trận. Quân Tống còn đông nhưng lực đã kiệt: hai tiến công sang bờ nam đều thất bại, đường lương liên tiếp bị cắt, bệnh tật lan tràn trong khắp các trại còn hạm đội đường biển thì bặt vô âm tín. Mười vạn quân đứng giữa đất người, bốn phía đều là lực lượng thù địch — binh pháp gọi đó là thế cô quân. Bên kia sông, mấy viên tướng trẻ sốt ruột đòi đánh; Quách Quỳ phải ra lệnh: ai bàn đánh sẽ chém.
Ở thành Ung năm trước, Tô Giám ra lệnh chém kẻ bàn chuyện hàng. Ở bờ bắc Như Nguyệt bây giờ, Quách Quỳ ra lệnh chém kẻ bàn chuyện đánh.
Cái đích ngài vạch ra ban đầu — đưa địch vào chỗ không thể thắng — đến đây đã đạt. Ngài quyết định phản công, vận dụng trọn vẹn lối đánh Kỳ – Chính của binh pháp: bày một mũi giả để dồn sự chú ý của địch vào đó rồi dành mũi thật đánh vào chỗ hiểm yếu khác.
Một đêm đầu tháng ba, theo lệnh ngài, hai hoàng tử Hoằng Chân và Chiêu Văn đem hai vạn quân cùng bốn trăm chiến thuyền ngược dòng, đổ bộ lên bờ bắc, đánh thẳng vào phía Đông — hướng đại bản doanh của Quách Quỳ. Quách Quỳ tưởng đó là mũi tiến công chính, lập tức dồn hết tướng tá, kỵ binh, cả đội thân quân về chống đỡ.
Hút trọn lực lượng của địch xong, cánh quân phía Đông rút về bờ nam. Chính lúc sang sông ấy, máy bắn đá của quân Tống xối xuống như mưa. Thuyền chìm giữa dòng. Hai hoàng tử Hoằng Chân và Chiêu Văn hy sinh cùng đội thân quân của mình. Sách chép: “ai nấy đều rất bình tĩnh, tay vẫn nắm vững kim bài, không hề nao núng”.
Cũng trong đêm ấy, ở phía tây, cụm quân của Triệu Tiết bị bỏ hở hoàn toàn. Lý Thường Kiệt thân dẫn đại quân lặng lẽ vượt sông, bao vây và bất ngờ đánh úp. Từ ngôi đền bên sông, bốn câu thơ bỗng vang lên:
"Nam quốc sơn hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư."
Sách Việt điện U Linh chép: "Đang đêm nghe tiếng vang trong đền đọc bài thơ ấy, quân ta đều phấn khởi, quân Tống sợ táng đởm, không đánh đã tan."
Trại quân Triệu Tiết vỡ. Quân Tống mười phần chết đến năm, sáu. Tấm bia thời Lý khắc năm 1121 ghi lại trận đánh ấy vỏn vẹn bằng một câu hào hùng: "Quân Như Nguyệt trăm vạn đổ vỡ như gặp nắng băng tan." Ở mấy làng bên đoạn sông ấy, đến nay vẫn còn những cái tên Đồng Bãi Xác, Gò Xác, Chùa Xác…
Thế trận đã ngã ngũ. Ngài không truy kích đến cùng, mà chủ động dùng biện sĩ sang bàn hòa, mở cho quân Tống một đường rút mà vẫn giữ được thể diện của thiên triều. Sách tổng kết: “ta thì không nhọc tướng tá, khỏi tốn xương máu mà vẫn bảo tồn được tôn miếu; còn địch thì phải rút quân xâm lược mà vẫn giữ được thể diện, không bẽ mặt”.
Người từng tha cho Chế Củ trở về nước năm xưa, nay chọn mở đường cho quân Tống rút lui.
Đoàn quân Tống lũ lượt rút về qua ải Chi Lăng. Một lời truyền về sau mô tả sự tổn thất thảm hại ấy bằng một câu: “mười đứa ra đi, một đứa về”.
Kinh thành được giữ vững. Nhưng biên giới chưa trở lại như trước chiến tranh: châu Quảng Nguyên vẫn nằm trong tay nhà Tống.
(Kỳ sau: Lời tâu năm tám mươi lăm tuổi)
— Làng Phúc Xá, quê hương Lý Thường Kiệt
Xem Mục lục: https://www.facebook.com/share/p/19F6xo8EEG/
----------------------------------
Loạt bài được viết dựa trên cuốn sách "Lý Thường Kiệt — Con người và sự nghiệp" của cụ Nguyễn Minh Tiến, xuất bản năm 1989; sự tích và gia phả của làng; minh văn chuông An Xá; hồ sơ Bảo vật quốc gia về chuông chùa Bắc Biên; Tây Hồ chí; cùng các tư liệu và ký ức địa phương. Đây là tác phẩm kể chuyện lịch sử – văn hóa từ góc nhìn của một người Phúc Xá – Bắc Biên, không phải công trình sử học chuyên khảo. Những chi tiết còn có dị bản hoặc chưa đủ căn cứ sẽ tiếp tục được đối chiếu, bổ sung.
