🏛️ ĐỂ HÀ NỘI HIỆN ĐẠI VẪN MANG CHIỀU SÂU NGHÌN NĂM VĂN HIẾN

26 tháng 9, 2026

Hà Nội đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những quy hoạch lớn, những cây cầu, tuyến đường và không gian đô thị hiện đại. Cùng với câu hỏi “Thủ đô sẽ xây dựng thêm những gì?”, còn có một câu hỏi quan trọng không kém:

Hà Nội cần gìn giữ những gì để trong diện mạo mới, người ta vẫn nhận ra một Thủ đô nghìn năm văn hiến?

Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu xây dựng Thủ đô “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc”. So với Nghị quyết số 15-NQ/TW năm 2022, Nghị quyết 02 bổ sung “Hạnh phúc” nhưng vẫn giữ “Văn hiến” ở vị trí đầu tiên. Điều đó cho thấy một định hướng nhất quán: Hà Nội phải phát triển từ nền tảng lịch sử và văn hóa của chính mình.

Văn hiến làm nên căn cước. Văn minh tạo nên nếp sống. Hiện đại tạo nên năng lực và tầm vóc. Hạnh phúc là mục tiêu cuối cùng.

HIỆN ĐẠI CÓ THỂ KIẾN TẠO, VĂN HIẾN PHẢI ĐƯỢC TIẾP NỐI

Một gia đình khi xây ngôi nhà mới khang trang vẫn trân trọng gian thờ tổ tiên, cuốn gia phả và những kỷ vật được truyền qua nhiều đời. Những điều ấy không làm ngôi nhà kém hiện đại, mà cho thấy gia đình ấy có nguồn cội và nền nếp.

Một thành phố cũng vậy.

Hiện đại có thể được kiến tạo bằng tri thức, nguồn lực và quyết tâm. Nhưng văn hiến không thể hình thành tức thời bằng một dự án xây dựng.

Có thể xây mới, nhưng không thể “xây cũ”.

Đặt văn hiến lên đầu không có nghĩa là lấy quá khứ để cản trở tương lai. Đó là xác định nền móng để Hà Nội hướng tới tương lai mà không đánh mất căn cước.

Theo cách chú giải truyền thống, “văn” là điển tịch, “hiến” là người hiền, người mang tri thức. Cách hiểu ấy gợi ra rằng văn hiến không chỉ nằm trong cổ vật, tư liệu hay công trình kiến trúc, mà còn nằm trong những con người hiểu, thực hành và truyền lại các giá trị ấy.

Một ngôi đình cần người giữ lễ.

Một quả chuông cổ cần người hiểu minh văn và kể lại câu chuyện của nó.

Một lễ rước cần có cộng đồng tiếp tục thực hành.

Một ngôi làng cần những thế hệ cư dân còn gắn bó với ký ức và trách nhiệm chung.

Di tích có thể được tu bổ, cảnh quan có thể được chỉnh trang, nhưng một cộng đồng đã bị phân tán thì không thể phục dựng bằng bất kỳ bản thiết kế nào.

Đó là lý do một thành phố hiện đại vẫn cần những làng di sản đang sống.

PHÚC XÁ BẮC BIÊN LÀ MỘT TRƯỜNG HỢP CỤ THỂ

Phúc Xá Bắc Biên là nơi cộng đồng tiếp nối mạch nguồn An Xá – Cơ Xá – Phúc Xá hơn một nghìn năm. Làng còn lưu giữ ký ức và truyền thống thờ phụng Thái úy Việt Quốc Công Lý Thường Kiệt qua nhiều thế hệ.

Chiều sâu lịch sử ấy được phản ánh qua:

Chuông An Xá đúc năm 1690, nay là Bảo vật quốc gia;

Địa bạ Cơ Xá năm 1805;

Nguồn tư liệu Hán Nôm, gia phả và những ghi chép của người làng;

Bảng kê 95 đạo sắc phong, trong đó hiện còn lưu giữ 59 bản sao chép bằng chữ Hán, dù sắc phong gốc không còn.

Không gian tín ngưỡng của Phúc Xá Bắc Biên gồm Đình Phúc Xá, Chùa Bắc Biên, Đền Núi, Đền Rừng, Đền Mẫu Thoải và Đền Đức Ông. Đình Phúc Xá và Chùa Bắc Biên đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.

Các địa điểm ấy vẫn được kết nối bằng đường rước nước, rước văn, sinh hoạt dòng họ và đời sống tín ngưỡng của người dân.

Giá trị của Phúc Xá Bắc Biên vì thế không chỉ nằm ở tuổi của từng công trình, mà ở sự hiện diện đồng thời của tư liệu, di tích, không gian văn hóa và cộng đồng cư dân.

Năm 2026:

Con đường Di sản Phúc Xá Bắc Biên đón hơn 1.000 lượt khách trong dịp tưởng niệm Thái úy Lý Thường Kiệt;

Chương trình “Trung thu miền di sản” thu hút hơn 700 người dân và trẻ em;

Hai loạt phim “Cụ Lý làng tôi” và “Làng trong sông” đạt tổng cộng gần một triệu lượt xem theo số liệu tổng hợp từ các kênh của cộng đồng.

Văn hiến ở đây không nằm lại trong quá khứ, mà vẫn đang được thực hành, trao truyền và làm mới trong đời sống hôm nay.

PHÁT TRIỂN NHƯNG KHÔNG ĐÁNH ĐỔI NHỮNG GIÁ TRỊ KHÔNG THỂ TÁI TẠO

Bảo tồn Phúc Xá Bắc Biên cần đi cùng với chỉnh trang và nâng cao chất lượng sống. Người dân cần được thụ hưởng hạ tầng tốt hơn, môi trường trong lành hơn, giao thông thuận tiện và an toàn hơn.

Vấn đề không phải lựa chọn giữa phát triển và bảo tồn. Vấn đề là tổ chức phát triển như thế nào để những giá trị không thể tái tạo không bị đánh đổi.

Nếu khu vực ven sông chỉ được nhận diện bằng những công trình mới, Hà Nội sẽ có thêm một không gian đô thị khang trang. Nhưng nếu trong diện mạo mới ấy vẫn giữ được những làng có lịch sử, di tích, cảnh quan và cộng đồng sống động, Thủ đô sẽ thể hiện đầy đủ hơn tầm vóc của một thành phố vừa hiện đại, vừa có chiều sâu văn hiến.

Vì vậy, Phúc Xá Bắc Biên cần được xem xét xác định là khu dân cư làng truyền thống, được bảo tồn và chỉnh trang tại chỗ.

Hạ tầng có thể được nâng cấp nhưng không làm mất cấu trúc làng.

Giao thông có thể tiếp cận khu vực nhưng không nên đi xuyên, chia cắt không gian cư trú, đường rước và mạch liên kết giữa các di tích.

Đề xuất này phù hợp với nguyên tắc Thành phố đã công bố khi điều chỉnh quy hoạch khu vực ven sông Hồng: bảo tồn di tích gắn với cộng đồng dân cư; bảo tồn khu vực lõi của các làng nghề truyền thống và các làng có giá trị kiến trúc, lịch sử, văn hóa vật thể, phi vật thể đã được công nhận, xếp hạng.