ĐỀN ĐỨC ÔNG – NƠI GÌN GIỮ NHIỀU LỚP KÝ ỨC CỦA PHÚC XÁ BẮC BIÊN
23 tháng 9, 2026
Bên bờ sông Hồng, gần Đền Mẫu Thoải, có một ngôi đền gắn với nhiều câu chuyện đặc biệt của Phúc Xá Bắc Biên: Đền Đức Ông, nơi thờ Đào Kỳ Đại tướng quân và phu nhân Phương Dung.
Ngôi đền hiện thuộc tổ dân phố 34, phường Bồ Đề, thành phố Hà Nội. Trong không gian Đình – Đền – Chùa của Phúc Xá Bắc Biên, Đền Đức Ông không chỉ là nơi thờ tự mà còn kết nối nhiều lớp ký ức: cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, tình kết chạ Phúc Xá – Hội Phụ, lễ rước nước ven sông Hồng, Am thờ chúng sinh và những thăng trầm của làng qua chiến tranh, lũ lụt.
Theo thần tích xã Cơ Xá, Đào Kỳ sinh ngày 15 tháng 3 năm Nhâm Thân. Nghe tin Hai Bà Trưng khởi nghĩa, Ngài dẫn hơn một trăm gia nhân đến Hát Môn xin theo và được phong làm Đại Nguyên soái, thống lĩnh hai đạo quân thủy – bộ.
Sau khi nghĩa quân đánh đuổi Tô Định, Ngài được giao cai quản huyện Đông Ngàn, khuyến khích dân chúng trồng dâu, cấy lúa và lấy nhân nghĩa để thu phục lòng người. Năm 43, trong cuộc chiến chống quân Mã Viện, Ngài hy sinh tại vùng Cổ Loa. Ngày hóa của Ngài là 15 tháng 8 âm lịch.
Thần tích chỉ ghi chép về Đào Kỳ. Câu chuyện Ngài kết duyên với Phương Dung được lưu truyền trong dân gian. Theo truyền tích, Phương Dung là người con gái văn võ song toàn, cùng chồng theo Hai Bà Trưng đánh giặc. Khi biết Đào Kỳ đã tử tiết, bà cũng tuẫn tiết để giữ trọn nghĩa vợ chồng và nghĩa lớn với non sông.
Việc thờ vợ chồng Đào Kỳ – Phương Dung còn gắn với tình kết chạ lâu đời giữa Phúc Xá Bắc Biên và Hội Phụ. Người Phúc Xá Bắc Biên gọi người Hội Phụ là anh cả. Hai làng giao hiếu, giúp đỡ nhau khi thiên tai, hoạn nạn. Năm 1946, khi đình Phúc Xá bị cháy, bộ sắc phong của làng được gửi sang đình Hội Phụ gìn giữ.
Đền Đức Ông cũng là một điểm quan trọng trong không gian lễ hội của làng. Trong lễ rước nước xưa, đoàn rước men theo bờ sông, qua Đền Đức Ông và Đền Mẫu Thoải rồi mới đưa kiệu nước xuống thuyền. Bài vị Đức Ông được rước vào long kiệu cùng dự hội. Ngày nay, đền vẫn gắn với các tuyến rước nước, rước Văn trong lễ hội truyền thống và ngày húy nhật Thái úy Lý Thường Kiệt.
Năm 1954, một sự kiện được lưu truyền trong ký ức dân làng đã khiến ngôi đền cũ bị hư hại nghiêm trọng. Những đồ thờ còn lại được đưa vào chùa; bát nhang và ngai thờ Đức Ông về sau được rước vào đình để toàn dân “đồng tôn hợp bái”. Qua chiến tranh và những lần sông lở, nền đền cũ dần mất đi.
Năm 2017, nhân dân làng Phúc Xá, gồm hai cộng đồng Trung Hà và Bắc Biên, cùng khách thập phương đã công đức phục dựng Đền Đức Ông. Từ đó, ngày 15 tháng 8 âm lịch hằng năm lại trở thành dịp dân làng tưởng nhớ Đào Kỳ Đại tướng quân.
Đền Đức Ông vì thế không chỉ kể câu chuyện về một vị tướng thời Hai Bà Trưng. Ngôi đền còn lưu giữ đạo nghĩa vợ chồng, tình kết chạ, tín ngưỡng của cư dân sông nước và sức sống bền bỉ của một cộng đồng đã nhiều lần phải di chuyển theo những đổi thay của dòng sông Hồng.
Nguồn tư liệu: Thần tích xã Cơ Xá; luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hải Phượng năm 2008; Tục lệ làng Phúc Xá lập năm 1923, tăng bổ năm 1934; bản thảo “Làng Tôi” năm 2010; tư liệu Tiểu ban Quản lý di tích.
