LÀNG TRONG SÔNG - Kỳ 6: Những năm tháng lửa đạn
30 tháng 8, 2026
Cây cầu thép từng là chiếc cầu nối kéo Phúc Xá lại gần hơn với Hà Nội nhưng khi ngọn lửa chiến tranh bùng lên, nó trở thành nhân chứng cho bao thời khắc sinh tử của dân tộc.
Trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp, đồn bốt địch giăng dày đặc quanh chân cầu. Toàn bộ khu vực bãi sông bị phát quang để dễ quan sát; trên các trụ cầu, đèn pha liên tục quét xuống bãi mỗi đêm. Người đi làm đồng hay buôn bán đều phải trở về trước giờ giới nghiêm.
Ban ngày, xóm bãi vẫn cuốc đất trồng màu, vẫn thuyền chèo ngược xuôi. Nhưng khi đêm xuống, đè nặng lên xóm làng là bộ khung thép đen thẫm của cây cầu cùng những vệt sáng lạnh lẽo lia qua.
Cuối năm 1946, Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến được phát ra. Hà Nội gồng mình chiến đấu suốt gần hai tháng trời. Đến giữa tháng 2 năm 1947, Trung đoàn Thủ đô nhận lệnh bí mật rút khỏi nội thành để bảo toàn lực lượng. Muốn ra khỏi Hà Nội, họ chỉ có một con đường duy nhất: VƯỢT SÔNG.
Lúc ấy, với kinh nghiệm sông nước được tích lũy qua bao thế hệ, người Phúc Xá bỗng trở thành "vũ khí" chiến lược. Họ biết độ nông/sâu của dòng chảy, những luồng lạch ẩn hiện, từng bến thuyền khuất trong dải bãi và bản lĩnh rẽ sóng vượt sông giữa đêm.
Đêm 17 tháng 2 năm 1947, lực lượng tự vệ Phúc Xá nhận nhiệm vụ dẫn đường cho cuộc rút quân lịch sử. Dưới sự chỉ huy của Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại, trên đầu là nhịp cầu Long Biên sừng sững, dưới chân là cát mịn bãi sông, những con thuyền của dân làng lặng lẽ xé tan lớp sương mù đặc quánh.
Những con thuyền vốn ngày thường chở rau màu, sản vật qua sông, đêm ấy lại chở cả Trung đoàn Thủ đô lặng lẽ vượt qua vòng vây kẻ thù, hoàn thành cuộc chuyển quân thần kỳ.
Sáng hôm sau, quân Pháp phát hiện và truy kích. Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại phân công hai đội viên đưa nốt những chiến sĩ cuối cùng qua sông. Ông cùng bảy đồng đội ở lại quyết tử để chắn bước tiến của địch.
Họ đã chiến đấu và hy sinh anh dũng:
Nguyễn Ngọc Nại
Nguyễn Công Lực
Nguyễn Công Quảng
Nguyễn Như Văn
Ngô Đăng Thông
Nguyễn Ngọc Cung
Ngô Đăng Mão
Nguyễn Văn Hát
Tám người con ưu tú của Phúc Xá đã vĩnh viễn ngã xuống.
Hơn hai thập niên sau, cầu Long Biên lại trở thành mục tiêu trọng điểm trong chiến dịch tập kích chiến lược bằng B-52 của không quân Mỹ. Dưới chân cầu, làng Phúc Xá biến thành một trận địa kiên cường. Người dân đào hầm ngay bên hiên nhà, vừa sản xuất, vừa làm điểm tựa cho lưới lửa tầm thấp.
Trong mười hai ngày đêm cuối tháng 12 năm 1972, Hà Nội quặn thắt trong tiếng gầm rú của tiếng báo động và cái rét cắt da cắt thịt. Bom B-52 trút xuống, cày xới mảnh đất Trung Hà, vùi lấp những căn hầm, gieo rắc bao đau thương mất mát.
Trong dòng ký ức đau thương của mảnh đất này, câu chuyện về một gia đình 11 người vẫn khiến người ta nghẹn lòng mỗi khi nhắc đến. Hôm ấy lưỡi dao chiến tranh đã chia gia đình làm hai nửa: sáu người còn sống, năm người vĩnh viễn ra đi. Ngay đến đàn gà, đàn bò trong chuồng số con sống sót cũng nhỉnh hơn số chết đúng một con.
Khi tiếng bom tàn bạo tạm lắng, dân làng lao vào đống đổ nát, bới tìm từng hơi thở. Suốt nhiều ngày sau đó, những người còn sống vẫn đi tìm thân nhân giữa đất đá nát vụn, lặng lẽ gói ghém từng kỷ vật, nuốt nước mắt để lo chu toàn cho những người đã khuất.
Ảnh 1: Phúc Xá Trung Hà dưới chân cầu Long Biên. Theo lời các cụ kể lại, Trung Hà khi đó có một con đường chính ở giữa và các nhà chia theo ô bàn cờ
Ảnh 2: Chân cầu Long Biên đoạn qua Phúc Xá, các bạn có thể thấy ở góc dưới cùng bên phải có đường cho xe xuống làng Phúc Xá
Ảnh 3: Phần mộ 8 liệt sĩ của đội liên lạc Phúc Xá tại nghĩa trang Liệt sĩ xã Xuân Canh
Ảnh 4: Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ tại đình Phúc Xá trước đây
------------------
Bộ truyện được thực hiện như một lời tri ân tới các bậc tiền nhân đã gây dựng và gìn giữ để có được làng Phúc Xá ngày nay. Nội dung được xây dựng từ địa bạ, hồ sơ hành chính thời Pháp thuộc và nhiều tư liệu lịch sử liên quan; đặc biệt xin trân trọng cảm ơn cuốn “Làng Tôi” của cụ Chu Văn Uông, với những ghi chép và ký ức giàu hình ảnh đã giúp tái hiện cụ thể hơn con người, cảnh vật và những biến động mà làng đã trải qua qua từng thời kỳ.
