🕯️ NGÀY ĐOÀN QUÂN TRỞ VỀ, NHỚ NHỮNG NGƯỜI Ở LẠI
10 tháng 10, 2026
Ngày 10/10/1954, Trung đoàn Thủ đô dẫn đầu đội hình Đại đoàn 308 tiến vào tiếp quản Hà Nội, trở về thành phố họ đã rời đi bảy năm trước. Giữa ngày cờ hoa rực rỡ, chúng ta không quên Nguyễn Ngọc Nại và bảy đồng đội — những người đã dẫn đường, chiến đấu bảo vệ cuộc rút quân năm 1947 rồi ngã xuống bên dòng sông Hồng.
Cuộc rút quân năm 1947 và 8 người ở lạiSau sáu mươi ngày đêm chiến đấu kiên cường, Trung đoàn Thủ đô nhận lệnh rút ra hậu phương để bảo toàn lực lượng cho cuộc kháng chiến lâu dài. Đội liên lạc khu Phúc Xá do Nguyễn Ngọc Nại chỉ huy được giao nhiệm vụ đặc biệt: dẫn đường cho trung đoàn vượt vòng vây.
Trước đó, suốt gần một tháng, đội đã kiên trì bám bãi, giữ vững đường dây liên lạc và tiếp tế cho Trung đoàn. Những lối đi qua bãi sông mà các anh thông thuộc đã trở thành con đường sống còn để đưa bộ đội ra khỏi vòng vây.
Đêm 17/2/1947, khoảng 1.200 cán bộ, chiến sĩ rời nội thành, men theo gầm cầu Long Biên ra bãi sông. Đội liên lạc dẫn đường cùng nhân dân các làng Tàm Xá, Tứ Tổng, Tam Lạc huy động thuyền bè đưa bộ đội qua sông an toàn. Cuộc rút quân thần kỳ đã được dệt bởi lòng dũng cảm của bộ đội và sự chở che hết lòng của nhân dân ven sông.
Nhưng những ngày tháng ấy cũng để lại nhiều mất mát cho các gia đình. Ngày 19/2/1947, quân Pháp sát hại 27 người dân Tứ Tổng. Người dân nơi đây lấy ngày này làm ngày “giỗ trận”, tưởng nhớ những người đã mất.
Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cũng sáng ngày 19/2, khi địch phát hiện và điên cuồng truy kích, Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại phân công hai đội viên tiếp tục đưa những chiến sĩ cuối cùng sang sông. Ông cùng bảy đồng đội quyết định ở lại chiến đấu trên bãi dâu Tàm Xá. Cả tám người đã hy sinh anh dũng.
Bảy năm sau, Trung đoàn Thủ đô chiến thắng trở về. Nhưng trong ngày vui chung ấy, gia đình của tám chiến sĩ vẫn lặng lẽ chờ tin khi phần mộ của con em mình vẫn còn nằm lại đâu đó bên bãi sông xưa.
Hành trình gần 40 năm và những tờ trình đã ố vàngTrải qua thời gian, tên tuổi các anh vẫn sống trong lòng dòng họ và quê hương. Gia phả họ Nguyễn Ngọc tại Phúc Xá Bắc Biên ghi lại khí tiết kiên trung của Nguyễn Ngọc Nại: tham gia kháng chiến, không chịu khuất phục trước giặc và hy sinh tại Tàm Xá.
Còn với dòng họ Nguyễn Công, hành trình tìm kiếm liệt sĩ Nguyễn Công Quảng gắn liền với người anh ruột Nguyễn Minh Tiến (nguyên Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến – Hành chính khu Phúc Xá). Từ năm 1957, ông Nguyễn Minh Tiến đã lặn lội tìm gặp những người cao tuổi ở các làng ven sông để thu thập thông tin, lập hồ sơ để ghi nhận công lao của Đội liên lạc.
Những tờ trình gửi cơ quan chức năng từ năm 1957 đến năm 1980 dần ố vàng theo năm tháng, nhưng tâm nguyện của người ở lại vẫn chưa trọn vẹn khi hài cốt các anh chưa được tìm thấy.
Năm 1992, ông Hoàng Minh Tiến - một người bạn cũ của ông - lần theo dấu vết tám phần mộ vô danh được quy tập tại nghĩa trang Xuân Canh. Qua đối chiếu nhân chứng và thông tin từ hội thảo năm 1993, danh tính chung của các liệt sĩ Đội liên lạc mới chính thức được làm rõ.
Năm 1996, Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại và đội liên lạc vinh dự được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Gần 40 năm bền bỉ không chỉ là hành trình tìm kiếm mà còn là một lời tri ân dành cho những chiến sỹ đã hi sinh.
Quê hương vẫn nhớ các anh
Sự tưởng nhớ ấy không dừng lại ở quá khứ mà tiếp tục chảy trong đời sống hôm nay. Trong những buổi họp họ và sinh hoạt dòng họ Ngô tại làng Phúc Xá Bắc Biên, tên hai liệt sĩ Ngô Đăng Thông và Ngô Đăng Mão vẫn được nhắc lại.
Tên của tám liệt sĩ hiện nay đã được khắc ghi trang trọng tại Đài tưởng niệm liệt sĩ Ngọc Thụy, ngay gần Đình Phúc Xá. Từ những trang gia phả riêng của từng gia đình đến công trình tưởng niệm chung của quê hương, ký ức về các anh đã trở thành một phần ký ức của mảnh đất này.
Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, cộng đồng làng Phúc Xá Bắc Biên thành kính tưởng nhớ các liệt sĩ Đội liên lạc cùng đồng bào các làng ven sông đã hy sinh năm ấy; đồng thời trân trọng những tấm lòng đã bền bỉ tìm kiếm, gìn giữ ký ức lịch sử cho các thế hệ sau.
Xin được nhắc lại tên tám người anh hùng đã ở lại bên sông:
● Nguyễn Ngọc Nại
● Nguyễn Công Lực
● Nguyễn Công Quảng
● Nguyễn Như Văn
● Ngô Đăng Thông
● Nguyễn Ngọc Cung
● Ngô Đăng Mão
● Nguyễn Văn Hát
Mỗi khi đến ngày Giải phóng Thủ đô, Hà Nội chưa bao giờ nguôi nhớ những người anh hùng thầm lặng đã mãi mãi nằm lại bên dòng sông.
Tư liệu: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Nhân Dân; Báo Công an nhân dân; Báo Dân trí; gia phả và tư liệu cộng đồng Phúc Xá Bắc Biên.
