🏡 PHÚC XÁ BẮC BIÊN – LÀNG DI SẢN SỐNG BÊN SÔNG HỒNG
25 tháng 9, 2026
Chỉ khoảng 10 phút di chuyển từ khu phố cổ, qua sông Hồng, người ta có thể bắt gặp tại Phúc Xá Bắc Biên những dấu ấn rõ nét của một làng Việt truyền thống: cổng làng, mái đình, cây đa, giếng nước, hồ làng, chùa cổ và hệ thống đền miếu gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ.
Đằng sau không gian ấy là mạch nguồn An Xá – Cơ Xá – Phúc Xá hơn một nghìn năm, được cộng đồng Phúc Xá Bắc Biên tiếp nối và gìn giữ. Trong truyền ức địa phương, tổ tiên làng An Xá đã nhường đất khi vua Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long. Ký ức ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ, bên cạnh hệ thống tư liệu cổ gồm minh văn Chuông An Xá, địa bạ, sắc phong và những ghi chép của làng; mỗi nguồn tư liệu phản ánh một lớp lịch sử khác nhau, góp phần làm rõ quá trình tồn tại lâu dài của cộng đồng.
Phúc Xá Bắc Biên cũng lưu giữ ký ức và truyền thống thờ phụng Thái úy Việt Quốc Công Lý Thường Kiệt qua nhiều thế hệ. Đây là một trong những trục lịch sử – văn hóa quan trọng tạo nên bản sắc riêng của làng.
Không gian tín ngưỡng của Phúc Xá Bắc Biên gồm Đình Phúc Xá, Chùa Bắc Biên, Đền Núi, Đền Rừng, Đền Mẫu Thoải và Đền Đức Ông. Đình Phúc Xá và Chùa Bắc Biên đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia; Chùa Bắc Biên là nơi lưu giữ Chuông An Xá đúc năm 1690, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2026.
Nhưng giá trị của Phúc Xá Bắc Biên không nằm ở từng công trình riêng lẻ. Các địa điểm ấy được kết nối bằng đường làng, hồ nước, bãi sông, lễ rước nước, rước văn, sinh hoạt dòng họ và đời sống tín ngưỡng của người dân. Tất cả hợp thành một không gian văn hóa sống, trong đó cộng đồng vừa là người gìn giữ, vừa là người thực hành và trao truyền di sản.
Một làng di sản sống có thể đón khách bằng chính bản sắc của mìnhNếu khu phố cổ giúp du khách cảm nhận diện mạo đô thị của Hà Nội, thì Phúc Xá Bắc Biên có thể giúp họ bước vào chiều sâu văn hóa của một làng Việt bên sông Hồng vẫn đang được cộng đồng gìn giữ và tiếp nối.
Các đoàn khách trong nước và quốc tế, học sinh, nhà nghiên cứu hay những người yêu lịch sử không cần đi xa khỏi trung tâm Hà Nội. Chỉ cần qua cầu, họ có thể đi bộ trên Con đường Di sản, nghe kể câu chuyện “Làng trong sông”, tìm hiểu Chuông An Xá, thăm đình, chùa và các ngôi đền; trải nghiệm trò chơi dân gian, nhạc cụ dân tộc, múa rối; thưởng thức chè đỗ đãi, đậu bãi và những món ăn của Phúc Xá.
Ở đó, chính người dân địa phương sẽ là người đón khách, kể chuyện, hướng dẫn tham quan, giới thiệu lịch sử, phong tục, lễ nghi và nếp sống quê hương. Khách đến không chỉ để nhìn ngắm di tích, mà để gặp gỡ một cộng đồng đang sống cùng di sản.
Đón khách tại Phúc Xá Bắc Biên không cần dựng thêm một “không gian di sản” tách khỏi đời sống. Chính cổng làng, đường làng, đình, chùa, các ngôi đền, hồ nước, cây xanh và nếp sinh hoạt của người dân đã tạo thành một hành trình văn hóa chân thực. Người dân vừa là chủ thể gìn giữ di sản, vừa là người chủ động giới thiệu câu chuyện quê hương mình.
Cách tiếp cận này gần với mô hình “bảo tàng sinh thái cộng đồng”: bảo tàng không bị giới hạn trong một tòa nhà; “hiện vật” không chỉ là cổ vật mà còn gồm lãnh thổ, cảnh quan, ký ức, phong tục và đời sống. Người dân không đứng ngoài tham quan mà trực tiếp tham gia bảo tồn, diễn giải và quản lý di sản của mình.
Một định hướng đã được chứng minh bằng thực tếPhúc Xá Bắc Biên không bắt đầu từ con số không.
Ngày 14/7/2026, trong dịp tưởng niệm 921 năm ngày mất của Thái úy Việt Quốc Công Lý Thường Kiệt, Con đường Di sản Phúc Xá Bắc Biên đã đón hơn 1.000 lượt khách. Ngày 20/9/2026, chương trình “Trung thu miền di sản” thu hút hơn 700 người dân và trẻ em tham dự.
Những hoạt động như triển lãm tư liệu, chợ quê, thư pháp, trò chơi dân gian, nhạc cụ dân tộc, múa rối và ẩm thực địa phương cho thấy sức hấp dẫn của văn hóa bản địa khi được tổ chức đúng chỗ và có sự chung tay của cộng đồng. Hai loạt phim “Cụ Lý làng tôi” và “Làng trong sông” đạt tổng cộng gần một triệu lượt xem, chứng minh câu chuyện của làng còn có khả năng tiếp cận công chúng rộng rãi trên không gian số.
Điều giữ chân mọi người không phải những công trình giải trí quy mô lớn, mà chính là cảm giác được bước vào một ngôi làng có lịch sử, có ký ức và có người dân trực tiếp kể câu chuyện của mình.
Phù hợp với định hướng phát triển văn hóa hiện nayTheo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, văn hóa phải thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án và dự án; khu dân cư là hạt nhân của môi trường văn hóa; người dân là chủ thể và trung tâm; việc bảo tồn, phát huy di sản phải gắn với sinh kế và lợi ích của cộng đồng.
Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, hiện đang trong quá trình hoàn thiện và trình cơ quan có thẩm quyền xem xét, cũng hướng tới việc chuyển hóa có trách nhiệm tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm du lịch, nghệ thuật biểu diễn, triển lãm, ẩm thực, thiết kế và nội dung số.
Phúc Xá Bắc Biên có thể trở thành một mô hình cụ thể cho những định hướng ấy ngay bên cạnh trung tâm Thủ đô: bảo tồn một cộng đồng có chiều sâu lịch sử, phát triển sản phẩm văn hóa giàu bản sắc và tạo sinh kế từ chính những giá trị được người dân gìn giữ.
Chính lịch sử làng chứng minh vai trò của cộng đồngQua nhiều thế kỷ, không gian cư trú bên sông Hồng đã nhiều lần thay đổi do bồi lở và những biến động lịch sử. Các tên gọi An Xá, Cơ Xá, Phúc Xá và Bắc Biên xuất hiện trong những giai đoạn, địa bàn và quan hệ kế tục khác nhau.
Giữa những đổi thay ấy, điều bền bỉ nhất vẫn là cộng đồng. Các dòng họ tiếp tục nhận nhau là người một làng; đình, chùa và các ngôi đền tiếp tục được chăm nom; lễ rước, lễ tế và ký ức quê hương vẫn được trao truyền.
Qua những biến thiên của dòng sông và lịch sử, chính cộng đồng đã gìn giữ ký ức, tín ngưỡng và nếp làng qua nhiều thế hệ. Nhưng trong điều kiện hôm nay, nếu người dân bị phân tán, không gian cư trú bị thu hẹp hoặc mạch liên kết giữa các di tích và đường rước bị chia cắt, sự tiếp nối ấy sẽ đứng trước nguy cơ đứt gãy.
Di tích có thể được tu bổ, cảnh quan có thể được chỉnh trang, nhưng một cộng đồng đã bị phân tán thì không thể phục dựng lại bằng bất kỳ bản thiết kế nào.
Muốn phát triển một làng di sản sống, phải giữ đủ ba thành tố
Giữ không gian làng: Xác định Phúc Xá Bắc Biên là khu dân cư làng truyền thống cần được giữ nguyên, bảo tồn và chỉnh trang tại chỗ; giữ cấu trúc làng, hồ nước, cây xanh và cảnh quan. Điểm đón khách, bãi đỗ xe nên đặt bên ngoài vùng lõi. Hướng tuyến giao thông có thể tiếp cận khu vực nhưng không đi xuyên, không chia cắt làng.
Giữ mạch di tích: Bảo vệ sự liên kết giữa các địa điểm tín ngưỡng, đường rước và không gian sinh hoạt cộng đồng; cải thiện hạ tầng, môi trường, chiếu sáng nhưng không phá vỡ cảnh quan truyền thống; tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu và số hóa tư liệu, ký ức, nghi lễ của làng.
Giữ và nuôi dưỡng cộng đồng: Tổ chức các tuyến tham quan quy mô phù hợp do người dân địa phương tham gia hướng dẫn; duy trì hoạt động văn hóa, giáo dục và nghệ thuật truyền thống; tạo điều kiện để các hộ dân cung cấp sản phẩm, ẩm thực và dịch vụ; bảo đảm một phần nguồn thu được sử dụng minh bạch cho tu bổ di tích, duy trì lễ hội và hỗ trợ cộng đồng.Phúc Xá Bắc Biên không cần trở thành một điểm du lịch đại trà. Điều đáng quý nhất nơi đây chính là một ngôi làng vẫn đang sống giữa lòng Hà Nội. Hoạt động tham quan cần được tổ chức vừa sức, tôn trọng đời sống người dân và giữ được sự trang nghiêm của các không gian tín ngưỡng.
Định hướng “làng di sản sống” không nhằm biến Phúc Xá Bắc Biên thành một khu du lịch được dựng mới. Điều cần làm là giữ chính ngôi làng đang sống, để cộng đồng tiếp tục gìn giữ và trao truyền di sản; đồng thời tổ chức đón khách ở quy mô phù hợp, tạo sinh kế từ văn hóa và dùng nguồn lực ấy tiếp tục nuôi dưỡng di sản địa phương.
Giữ được cộng đồng là giữ được phần hồn của di sản. Khi không gian làng, mạch di tích và cộng đồng cư dân cùng được gìn giữ, Phúc Xá Bắc Biên có thể được phát triển như một làng di sản sống bên sông Hồng – một điểm đón khách văn hóa gần trung tâm Hà Nội, nơi du khách trong nước và quốc tế có thể hiểu sâu hơn về văn hóa làng Việt và chiều sâu lịch sử Thăng Long – Hà Nội.
