CỤ LÝ LÀNG TÔI. KỲ 1 — NGÔI LÀNG TRONG THÀNH ĐẠI LA
28 tháng 7, 2026
Làng tôi - Phúc Xá Bắc Biên nằm bên tả ngạn sông Hồng, cách chân cầu Long Biên một quãng.
Nhưng hơn một nghìn năm trước, làng tôi nằm trong khu nội điện thành Đại La, quãng chùa Một Cột và điện Kính Thiên bây giờ, làng mang tên An Xá. Tương truyền khi vua Lý Thái Tổ còn đang cân nhắc chuyện dời đô, bỗng nhiên có một con chó cái có mang, hình dáng khác lạ từ đâu chạy vào chùa làng An Xá và sinh được tám con. Vua cho là điềm lành. Tháng bảy năm Canh Tuất, nhà vua quyết định xa giá rời Hoa Lư ra thành Đại La rồi đổi tên kinh đô thành Thăng Long. Ngôi chùa làng tôi được vua ban tên cho là Súc Sinh tự, còn ngay trên nền đền thờ thần làng,vua cho dựng điện Càn Nguyên làm nơi nghỉ ngự.
Dân làng tôi mỗi khi kể chuyện này bao giờ cũng kèm một câu, nói ra thì hơi khoe, nhưng quả là thế: làng tôi có trước cả kinh thành Thăng Long.
Chỉ có điều, đất làng lại nằm đúng chỗ nhà vua định dựng cung điện.
Năm Thuận Thiên thứ năm, triều đình cho đắp thành Thăng Long bốn bề bằng đất. Làng An Xá rời khỏi kinh thành ra dải bãi nổi giữa sông. Chùa để lại, Mồ mả ông cha đành để lại. Đổi lấy phần đất đã nhường, vua chuẩn cấp cho làng một dải bãi rất rộng: trên từ Quỳnh Giao, nay là Phú Gia, Phú Xá; dưới xuống đến Ông Mạc, nay là Ô Đống Mác.
Bãi giữa sông không cấy được lúa, cả làng trông vào nghề trồng dâu chăn tằm, nhưngchỉ một mùa nước lớn là mất trắng cả vụ. Hoàn cảnh ấy được tâu lên, nhà Vua chuẩn cho làng không phải đóng thuế trồng dâu, lại cho các bến đò được chở khách, tiền thu từ các bến được dành cho việc hương khói ở đền làng. Sự tích làng tôi chép rằng vua làm vậy "để tỏ lòng khoan tuất với dân".
Nhường đất tổ, được đất vua ban. Làng tuy dời đi nhưng hồn làng vẫn vẹn nguyên như cũ.
Chỉ có một việc chưa xong: Dải bãi Vua ban mới có mốc trên mốc dưới dọc theo sông; còn địa giới bốn phía — đông giáp đâu, tây giáp đâu — thì tờ chỉ chưa định, sổ điền của triều đình cũng chưa ghi. Mà đất bãi giữa sông thì nay lở mai bồi, năm nay còn năm sau đã trôi mất một góc.
Giữa lúc việc ấy còn dang dở, vào năm Kỷ Mùi (1019), tại nhà võ quan Ngô An Ngữ, một cậu bé ra đời, được đặt tên là Ngô Tuấn.
Nhiều năm sau, chính Ngô Tuấn sẽ thay dân làng lo nốt tâm nguyện ấy.
(Kỳ sau: Lời thề trên bãi dâu)
— Làng Phúc Xá, quê hương Lý Thường Kiệt
Chú thích: Phúc Xá Bắc Biên là một trong 4 bộ phận của Phúc Xá xưa, bao gồm: Phúc Xá Tây Biên, Phúc Xá Trung Hà, Phúc Xá Bắc Biên và Cơ Xá Nam. Nửa cuối thế kỷ 20, người dân Phúc Xá chủ yếu quần tụ tại Trung Hà và Bắc Biên. Về sau, do bãi lở, người dân Trung Hà một phần chuyển về Bắc Biên, một phần chuyển về Gia Quất thuộc xã Ngọc Thụy, và nhiều nơi khác. Còn đình, chùa và đền các cụ thống nhất đặt ở Bắc Biên, nơi có bãi sông ổn định.
----------------------------------
Loạt bài được viết dựa trên cuốn sách "Lý Thường Kiệt — Con người và sự nghiệp" của cụ Nguyễn Minh Tiến, xuất bản năm 1989; sự tích và gia phả của làng; minh văn chuông An Xá; hồ sơ Bảo vật quốc gia về chuông chùa Bắc Biên; Tây Hồ chí; cùng các tư liệu và ký ức địa phương.
Đây là tác phẩm kể chuyện lịch sử – văn hóa từ góc nhìn của một người Phúc Xá – Bắc Biên, không phải công trình sử học chuyên khảo. Những chi tiết còn có dị bản hoặc chưa đủ căn cứ sẽ tiếp tục được đối chiếu, bổ sung.
