KỲ 2 | GẦN BỐN THẬP KỶ ĐI TÌM NHỮNG NGƯỜI ĐỒNG ĐỘI NẰM LẠI BÊN SÔNG
22 tháng 7, 2026
Trong suốt nhiều năm, thân nhân các chiến sĩ Đội liên lạc Nguyễn Ngọc Nại vẫn nghĩ rằng hài cốt của tám liệt sĩ đã hòa vào đất và phù sa Tàm Xá sau trận chiến ngày 19/2/1947.
Không ai biết các anh được chôn cất ở đâu. Không ai biết liệu rồi sẽ có ngày tìm lại được tên tuổi và nơi yên nghỉ của họ.
Phải gần nửa thế kỷ sau ngày hy sinh, sự thật ấy mới dần được làm sáng tỏ.
Đằng sau hành trình ấy là sự kiên trì của ông Nguyễn Minh Tiến (tên thật là Nguyễn Công Trân), nguyên Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Phúc Xá năm 1946, đồng thời là anh trai của liệt sĩ Nguyễn Công Quảng. Sau này, ông trở thành Thiếu tướng Công an nhân dân Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an). Nhưng trên hết, ông vẫn là người con của Bắc Biên, mang theo lời hứa với quê hương và những người đồng đội đã ngã xuống trong mùa xuân năm 1947.
Năm 1957, ông bắt đầu lập hồ sơ gửi Ban Thi đua Chính phủ, đề nghị ghi nhận chiến công và sự hy sinh của Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá.
Song song với việc đề nghị phong tặng danh hiệu cho tập thể, ông cũng lặng lẽ đi tìm hài cốt của người em trai Nguyễn Công Quảng cùng bảy đồng đội.
Từ năm 1957 đến năm 1980, ông không biết bao nhiêu lần làm tờ trình, gặp gỡ nhân chứng, sưu tầm tài liệu và gửi hồ sơ đến các cơ quan chức năng.
Theo thời gian, tập hồ sơ ngày một dày thêm. Những trang giấy đã ngả màu, nhưng tung tích của tám liệt sĩ vẫn bặt vô âm tín.
Ông đi khắp Tứ Tổng, Tứ Liên, Vạn Ngọc, Tàm Xá và những vùng ven sông Hồng để gặp từng người từng chứng kiến trận chiến năm 1947.
Có người nhớ tiếng súng. Có người nhớ những thi thể nằm lại giữa bãi dâu. Nhưng không ai biết chính xác các anh được chôn cất ở đâu.
Hy vọng nhiều lúc tưởng như chỉ còn rất mong manh.
Bước ngoặt xuất hiện vào năm 1992.
Trong quá trình sưu tầm tư liệu biên soạn lịch sử xã Tàm Xá, ông Hoàng Minh Tiến, nguyên cán bộ quận IV ngoại thành thời kháng chiến chống Pháp, phát hiện tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Canh có tám ngôi mộ vô danh nằm cạnh nhau.
Chi tiết ấy khiến ông đặc biệt chú ý.
Ông bắt đầu đối chiếu lời kể của các nhân chứng ở Tàm Xá và Xuân Canh, so sánh thời điểm hy sinh, số lượng liệt sĩ và vị trí chôn cất.
Càng đối chiếu, ông càng tin rằng tám ngôi mộ vô danh ấy chính là nơi yên nghỉ của các chiến sĩ Đội liên lạc Phúc Xá.
Tin ấy nhanh chóng được báo cho ông Nguyễn Minh Tiến.
Người đã dành gần bốn mươi năm đi tìm đồng đội lập tức sang Xuân Canh.
Đứng trước hai hàng mộ không tên, ông lặng người.
Sau 45 năm, người anh trai cuối cùng cũng tìm được nơi yên nghỉ của em mình.
Sau trận chiến ngày 19/2/1947, quân Pháp càn quét Tàm Xá, Tam Lạc và Vạn Ngọc, sát hại nhiều người dân vô tội.
Ít ngày sau, người dân trở về tìm kiếm người thân và mai táng những người đã hy sinh.
Tám chiến sĩ Đội liên lạc Phúc Xá không phải người địa phương nên không ai biết tên tuổi hay quê quán. Người dân đã đưa các anh sang bãi nhãn dưới chân đê Xuân Canh chôn cất cùng nhau.
Nhiều thập kỷ trôi qua, nơi an nghỉ của các anh dần chìm vào quên lãng.
Đến năm 1991, khi Nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Canh được xây dựng, hài cốt các liệt sĩ trên địa bàn được quy tập về nghĩa trang. Trong số đó có cả tám chiến sĩ Đội liên lạc Phúc Xá.
Do chưa xác định được danh tính, các anh tiếp tục nằm cạnh nhau dưới những tấm bia mang dòng chữ “Liệt sĩ vô danh”.
Năm 1993, một cuộc hội thảo khoa học được tổ chức với sự tham gia của Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, Quân khu Thủ đô, Trung đoàn Thủ đô cùng các nhân chứng lịch sử.
Những tư liệu, lời kể và chứng cứ được thu thập suốt gần bốn thập kỷ được đem ra đối chiếu, thẩm định.
Kết luận của hội thảo đã xác nhận tám ngôi mộ vô danh tại Nghĩa trang liệt sĩ Xuân Canh chính là nơi an nghỉ của tám chiến sĩ Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá.
Ngày đến nhận mộ, ông Nguyễn Minh Tiến đọc bài điếu tưởng nhớ người em trai và những đồng đội đã cùng chiến đấu, cùng hy sinh.
Sau gần bốn mươi năm bền bỉ, ông đã đưa được các anh trở về với lịch sử.
Theo nguyện vọng của các gia đình, việc xác định danh tính từng phần hài cốt tiếp tục được tiến hành. Tuy nhiên, do thời gian đã quá lâu, chỉ còn hai phần hài cốt có thể nhận diện tương đối, còn hài cốt của sáu liệt sĩ đã hòa lẫn vào nhau.
Các gia đình thống nhất để tám người tiếp tục nằm bên nhau tại Nghĩa trang liệt sĩ Xuân Canh, như chính ngày họ cùng chiến đấu và ngã xuống.
Những nỗ lực không mệt mỏi ấy đã góp phần để sự hy sinh của Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá được ghi nhận xứng đáng.
Năm 1996, Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá và Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bảy đội viên được truy tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất.
Năm 1998, ông Nguyễn Minh Tiến qua đời, khép lại hành trình gần bốn thập kỷ bền bỉ đi tìm những người đồng đội đã ngã xuống. Tâm nguyện lớn nhất của ông là những người đã hy sinh sẽ không còn phải mang tên “Liệt sĩ vô danh”.
Đến năm 2007, nhân kỷ niệm 60 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, lễ chiêu hồn nhập mộ được tổ chức với sự tham gia của Thiếu tướng Chu Phát, nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Giác Hải cùng thân nhân các gia đình liệt sĩ. Sau nghi lễ ấy, tên tuổi của tám chiến sĩ Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá được ghi trên từng phần mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Xuân Canh, để từ đó mỗi nén hương của đồng đội, người thân và nhân dân đều được thắp lên đúng trước tên tuổi của những người đã ngã xuống.
Ngày 19/2 hằng năm trở thành ngày giỗ chung của tám người con Bắc Biên đã anh dũng hy sinh để bảo vệ cuộc rút lui lịch sử của Trung đoàn Thủ đô.
Đối với quê hương Bắc Biên, ông Nguyễn Minh Tiến còn có nhiều đóng góp quan trọng trong việc gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa của địa phương. Nhưng với thân nhân tám liệt sĩ, điều ý nghĩa nhất ông để lại có lẽ chính là hành trình gần bốn thập kỷ bền bỉ đi tìm để những người đồng đội năm xưa được trở về với tên tuổi, với quê hương và với ký ức của các thế hệ mai sau.
Câu chuyện ấy nhắc nhở chúng ta rằng, phía sau mỗi tấm bia liệt sĩ là một cuộc đời, một gia đình và một lời hứa chưa bao giờ bị lãng quên.
Để hôm nay, mỗi nén hương được thắp lên không chỉ là sự tri ân đối với những người đã ngã xuống, mà còn là lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau phải biết gìn giữ, trân trọng những giá trị mà cha ông đã đánh đổi bằng cả tuổi thanh xuân và máu xương.
Ảnh 1: Phần mộ 8 liệt sĩ trong đội Liên lạc Nguyễn Ngọc Nại tại nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Canh
Ảnh 2: Ông Nguyễn Minh Tiến (1922-1998) là Thiếu tướng Công an nhân dân Việt Nam - Nguyên là Thứ trưởng Bộ Nội vụ
Ảnh 3: Ông Nguyễn Minh Tiến (ngoài cùng bên phải) trong dịp hồi hương chuông chùa An Xá năm 1987
-----------
Nội dung bài viết được tổng hợp và đối chiếu từ tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (https://baotanglichsu.vn/.../cau-chuyen-ve-cac-liet-si...) cùng các nguồn thông tin được sưu tầm tại địa phương
