KỲ 1 | ĐỘI LIÊN LẠC NGUYỄN NGỌC NẠI – NHỮNG NGƯỜI CON BẮC BIÊN MỞ ĐƯỜNG CHO TRUNG ĐOÀN THỦ ĐÔ
21 tháng 7, 2026
Hằng năm, cứ đến ngày 27/7, người dân quê hương Bắc Biên cùng thân nhân các liệt sĩ lại hướng về Nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Canh để tưởng nhớ tám chiến sĩ Đội liên lạc Nguyễn Ngọc Nại. Dẫu quê hương đã đổi thay theo thời gian, sự tri ân dành cho các anh vẫn còn nguyên vẹn.
Ít ai biết rằng, tám người con của làng Bắc Biên năm xưa đã góp phần làm nên cuộc rút quân lịch sử của Trung đoàn Thủ đô trong những ngày cuối cùng của 60 ngày đêm khói lửa bảo vệ Hà Nội mùa đông 1946 - 1947.
Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ đêm 19/12/1946, làng Phúc Xá (nay là Bắc Biên) thành lập trung đội tự vệ bảo vệ quê hương. Ông Nguyễn Minh Tiến giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Phúc Xá. Từ lực lượng tự vệ ấy, nhiều thanh niên ưu tú đã trở thành những chiến sĩ cảm tử của Thủ đô.
Sau hơn một tháng chiến đấu, quân Pháp chiếm ô Yên Phụ, Đội liên lạc Trúc Bạch - Lãng Bạc buộc phải rút lên Nhật Tân. Để duy trì mạch liên lạc với Trung đoàn Thủ đô đang chiến đấu trong lòng Hà Nội, Đội liên lạc Phúc Xá được thành lập.
Đội gồm 16 chiến sĩ được tuyển chọn từ lực lượng tự vệ và công an Phúc Xá, do Nguyễn Ngọc Nại làm Đội trưởng.
Khi ấy, Phúc Xá cũng không còn an toàn. Các anh rút sang đóng quân tại chùa Tàm Xá, ngày đêm vượt qua những vọng gác của quân Pháp để đưa thư, tiếp tế lương thực, thuốc men và giữ thông tin liên lạc với Trung đoàn Thủ đô.
Suốt gần một tháng, những chuyến đi trong đêm diễn ra lặng lẽ nhưng vô cùng hiểm nguy. Chính những lần vượt vòng vây ấy đã giúp các anh thuộc từng lối mòn, từng bãi dâu, từng khúc sông có thể bí mật qua lại mà quân địch không hay biết.
Sau hai tháng chiến đấu, Trung đoàn Thủ đô nhận lệnh rút khỏi nội thành để bảo toàn lực lượng.
Nhưng rút bằng đường nào khi quân Pháp đã chốt giữ cả ô Yên Phụ, Nhật Tân và Vĩnh Tuy?
Giữa lúc Ban Chỉ huy Trung đoàn còn đang trăn trở, đêm 15/2/1947, Đội liên lạc Phúc Xá vào tiếp tế chuyến cuối cùng. Các anh đã báo cáo với Chính ủy Lê Trung Toản về chính con đường mà đêm nào đội cũng bí mật vượt qua để vào nội thành.
Đêm 17/2/1947, Đội liên lạc Nguyễn Ngọc Nại dẫn đường cho Trung đoàn từ đình Phất Lộc, qua Cột Đồng hồ, men dưới gầm cầu Long Biên, theo chân đê lên Tứ Tổng, lội sông sang Vạn Ngọc rồi vượt bãi giữa bằng những chiếc thuyền nhỏ của người dân. Từ Tam Lạc, đoàn quân tiếp tục hành quân giữa những ngàn dâu Tàm Xá để đến điểm tập kết.
Theo lời kể của Chính ủy Lê Trung Toản, khoảng ba giờ sáng ngày 18/2, trong màn sương dày đặc, những chiếc thuyền tam bản của người dân Tàm Xá liên tục đưa các chiến sĩ vượt sông sang Xuân Canh.
Trung đoàn Thủ đô đã rút lui an toàn nhưng cuộc chiến của Đội liên lạc vẫn chưa kết thúc.
Mờ sáng ngày 19/2/1947, quân Pháp huy động lực lượng thủy quân, lục quân và không quân truy kích.
Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại bình tĩnh phân công hai đội viên nhanh chóng đưa những chiến sĩ cuối cùng của Trung đoàn sang sông. Còn anh cùng bảy đồng đội ở lại chặn địch.
Giữa ngàn dâu Tàm Xá, tám người con của Bắc Biên đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng, tiêu diệt 17 tên địch trước khi anh dũng hy sinh.
Sự hy sinh ấy đã đổi lấy sự an toàn của Trung đoàn Thủ đô, góp phần giữ gìn lực lượng nòng cốt của Quân đội ta trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến.
Năm 1996, Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá và Đội trưởng Nguyễn Ngọc Nại được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; bảy đội viên được truy tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất.
Tám liệt sĩ gồm:
Nguyễn Ngọc Nại
Nguyễn Công Lực
Nguyễn Công Quảng
Nguyễn Như Văn
Ngô Đăng Thông
Nguyễn Ngọc Cung
Ngô Đăng Mão
Nguyễn Văn Hát
Ngày nay, tên các anh được khắc ghi trên Đài tưởng niệm Liệt sĩ phường Bồ Đề, nhưng hành trình để tìm lại nơi yên nghỉ của các anh lại kéo dài gần nửa thế kỷ.
Đó là câu chuyện về cụ Nguyễn Minh Tiến – người anh trai của liệt sĩ Nguyễn Công Quảng, người đã dành gần 40 năm bền bỉ đi tìm hài cốt những người đồng đội nằm lại bên dòng sông Hồng.
(Còn tiếp – Kỳ 2: Hành trình gần nửa thế kỷ đi tìm tám người đồng đội.)
Ảnh 1: Tượng đài liệt sĩ phường Bồ Đề - nằm trong quần thể di tích Phúc Xá Bắc Biên
Ảnh 2: Bia ghi danh 8 liệt sĩ của Đội liên lạc đặc biệt khu Phúc Xá, nằm trong khuôn viên đình Phúc Xá (trước 2015)
Ảnh 3: Phần mộ 8 liệt sĩ tại nghĩa trang liệt sĩ xã Xuân Canh
-----------
Nội dung bài viết được tổng hợp và đối chiếu từ tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (https://baotanglichsu.vn/.../cau-chuyen-ve-cac-liet-si...) cùng các nguồn thông tin được sưu tầm tại địa phương
