Hương ước làng Phúc Xá

Hương ước làng Phúc Xá

Đã có một ngôi làng ven sông Hồng, từ đầu thế kỷ 20, đã tự đặt ra những quy định đi trước thời đại: trẻ em nghèo được làng cấp tiền đi học, người mắc bệnh truyền nhiễm có nhà thương riêng, và cả những hình phạt dành cho kẻ phá rối trật tự. Đó không phải một xã hội lý tưởng ở châu Âu, mà chính là làng Phúc Xá (nay thuộc phường Bồ Đề, Hà Nội) với bản Hương ước được soạn thảo năm 1923 và tăng bổ năm 1934.

Ít ai nghĩ rằng, chỉ cách trung tâm phố cổ vài cây số, nơi bãi bồi ven sông Hồng, từng tồn tại một cộng đồng làng xã có tổ chức chặt chẽ đến mức có thể coi là một «Nhà nước thu nhỏ».

Một làng quy củ: từ bầu cử đến «lương hưu» cho chức dịch

Người Phúc Xá đầu thế kỷ 20 không sống tùy tiện. Hương ước của họ dài 66 điều, mở đầu bằng quy định về bầu cử Hương hội (Tộc biểu) căn cứ đúng các Nghị định của quan Thống sứ Bắc Kỳ. Xã hội làng được tổ chức theo bộ máy «công vụ» rõ ràng: Lý trưởng, Phó Lý, Hương trưởng, Cai Vạn, Trưởng tuần, mỗi người một việc, ai lười trì trệ sẽ bị «cách chức», thậm chí phải «truất xuống trung hạng».

«Chữ quốc ngữ, chữ Pháp và chữ Hán» — một chính sách giáo dục vượt thời đại

Có lẽ điều khiến nhiều người ngạc nhiên nhất nằm ở Điều thứ 5. Hương ước tuyên bố: «Dân sẽ lập nhà trường ở trong làng để dạy chữ Quốc ngữ, chữ Pháp và chữ Hán». Không phải chỉ một thứ tiếng, mà cả ba thứ. Và quan trọng hơn: bắt buộc con em từ 6, 7 tuổi phải đến trường, bất kể giàu nghèo.

Những nhà «túng quá» được làng cấp giấy bút tận 3 năm. Học trò nào thông minh, muốn ra tỉnh học tiếp, nếu gia đình không đủ khả năng, «dân sẽ cấp tiền cho đứa trẻ ấy ra tỉnh học». Có thể coi đây là một «quỹ khuyến học» cấp xã từ một thế kỷ trước. Và để tránh lợi dụng, người nào được cấp tiền mà «không siêng năng học hành để có nốt xấu» thì phải bồi hoàn. Mối liên hệ giữa học vấn và địa vị xã hội cũng được quy định rõ: những người có học, có văn bằng, có chức sắc được xếp vào «Hội tư văn» và được miễn tuần, có thứ vị cao trong đình làng.

Phòng chống dịch bệnh và vệ sinh: không phải chuyện của riêng ai

Năm 2020, cả thế giới mới thực sự coi trọng cách ly vùng dịch. Nhưng ngay từ năm 1923, Hương ước Phúc Xá đã quy định: «Khi nào thấy các làng lân cận có lệ khí (dịch bệnh), thì cấm không cho người làng ấy vào trong làng mình, mà cấm người làng mình vào các nơi ấy. Nếu ai không tuân, dân phạt một đồng bạc». Làng còn dự định «làm nhà thuốc phong» (có lẽ là bệnh xá dã chiến) để cách ly người mắc bệnh phong, hạch, tả. Xác người chết vì bệnh truyền nhiễm phải được chôn trong vòng 24 giờ, cấm ăn uống linh đình.

Chưa hết, vệ sinh môi trường được nhấn mạnh: tuần phiên phải quét dọn đường làng, khai thông rãnh, lấp ao tù, quét vôi công sở và chợ quán hằng năm. Nhà nào «phóng uế ra đường» sẽ bị phạt hai hào, tái phạm phạt gấp đôi. So với nhận thức về vệ sinh công cộng của nhiều làng quê cùng thời, Phúc Xá có thể được coi là tiên phong.

Trật tự, kỷ cương và cả những hình phạt lạ đời

Hương ước Phúc Xá đề cao sự tôn nghiêm trong các nghi lễ, đặc biệt tại đình làng. Người dự đại tiệc phải «đội khăn thâm, mặc áo thâm tử tế», nếu không sẽ bị phạt. Ngôi thứ trong đình được phân chia rất chi tiết: bên hữu dành cho quan chức, người đỗ đại khoa; gian giữa cho tổng lý; gian ngoài cho hội tư văn; bên tả dành cho các bậc lão nhiêu, trưởng tuần… Ai hỗn độn, thét lác, làm náo động sẽ bị trục xuất và phạt vạ.

Hình phạt cũng mang tính «cộng đồng» rõ nét: ngoài phạt tiền, còn có hình thức «phạt ra điểm canh», «đi phu dịch», ghi tên vào «sổ kỳ quái», thậm chí «truất xuống tráng hạng» hoặc «truất ngoại» (không còn coi là dân làng) đối với những người chống đối Hương hội. Đặc biệt, luật còn nhắc đến việc cấm «đồng cốt, quàng xiên bùa bèn» — tức các hoạt động mê tín dị đoan. Nhà nào có điện thờ tự, muốn «đánh trống phụ khảo» (có thể là nghi lễ cầu cúng) phải xin phép và nộp lệ phí. Đây là một nỗ lực duy lý hóa đời sống tâm linh, chịu ảnh hưởng mạnh từ các chính sách của chính quyền thực dân.

Sự giao thoa Đông – Tây trong một bản lệ làng

Dễ thấy, Hương ước Phúc Xá không phải thuần túy cổ truyền. Nó ra đời dưới áp lực «cải lương hương chính» của Pháp, nhưng cũng là sự tiếp biến khéo léo. Bên cạnh những chữ «Hán», «Nôm» trong nghi lễ, người ta thấy các thuật ngữ như «măng đa» (mandat – lệnh), «răng cưa» (biên lai có răng cưa kiểu Pháp), «Planton» (người phục vụ). Cách tổ chức thuế khóa, bầu cử, lưu trữ văn bản cũng theo lối hành chính hiện đại. Nhưng cốt lõi vẫn là tinh thần làng xã: trách nhiệm cộng đồng, thờ cúng tổ tiên, tôn trọng người già, người có công.

Đặc biệt, làng còn có cơ chế «danh dự»: người nào có công lớn (lập chợ, lập bến, lập nhà học, nghĩa xưởng) sẽ được «ghi tên vào bản danh dự của dân». Người «đánh cướp mà chết, tận trung với dân» được lập bia kỷ niệm ở đình. Một hệ thống động viên tinh thần rất bền vững.

Ngày nay, khi các khu dân cư hiện đại vẫn loay hoay với bài toán vệ sinh, an ninh, khuyến học, thì bản Hương ước cũ của làng Phúc Xá vẫn có thể khiến nhiều người phải suy nghĩ. Bởi, một xã hội lý tưởng không bắt đầu từ những thứ quá lớn lao, mà từ những quy ước rất đỗi… «làng» như thế.

Theo tài liệu lưu trữ: Hương ước làng Phúc Xá, tổng Phúc Lâm, huyện Hoàn Long, tỉnh Hà Đông, lập năm 1923, tăng bổ năm 1934.