Sức sống dòng họ 3 thế kỷ ở làng cổ Bắc Biên: Lời giải cho bài toán bảo tồn di sản trong lòng đô thị

Đền Cơ Xá (Cơ Xá linh từ) và cụm di tích đình - chùa Phúc Xá hiện nay thuộc hai không gian hành chính khác nhau của Hà Nội, lần lượt nằm ở phường Hai Bà Trưng và phường Bồ Đề. Tuy nhiên, xét từ góc độ lịch sử và văn hóa, đây không phải là hai di tích tồn tại biệt lập mà đều gắn với quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân Cơ Xá - Phúc Xá, một cộng đồng có lịch sử lâu đời trong không gian Thăng Long - Hà Nội.

Trong quá trình đô thị hóa và biến đổi không gian cư trú qua nhiều thế kỷ, cộng đồng Cơ Xá đã phân tán thành nhiều nhóm cư dân và địa bàn khác nhau. Đền Cơ Xá trở thành nơi lưu giữ những dấu ấn lịch sử, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng của cư dân Cơ Xá Nam, trong khi cụm di tích đình - chùa Phúc Xá cùng cộng đồng cư dân Phúc Xá - Bắc Biên vẫn bảo tồn tương đối đầy đủ các yếu tố cấu thành của một làng xã truyền thống như hệ thống dòng họ, thiết chế cộng đồng, tín ngưỡng, lễ hội và các thực hành văn hóa dân gian.

Cuộc đại di cư lịch sử và dòng chảy huyết mạch ba thế kỷ của các dòng họ cổ

Theo các nguồn sử liệu và tư liệu địa phương, câu chuyện của làng cổ Phúc Xá - Bắc Biên bắt nguồn từ một dấu mốc vĩ đại của dân tộc. Trước năm 1010, trong phạm vi thành Đại La đã tồn tại làng cổ An Xá cùng phường Thái Hòa với đời sống kinh tế vô cùng trù phú, ổn định. Khi đức vua Lý Công Uẩn ban Chiếu dời đô, nhường đất xây dựng Hoàng thành Thăng Long, cư dân An Xá đã thực hiện một cuộc di cư lịch sử ra vùng bãi bồi sông Hồng để khai hoang lập ấp, mang theo cả đình, chùa và các thiết chế tín ngưỡng của làng.

Đến năm 1132 dưới triều vua Lý Thần Tông, vùng đất mới được đổi tên thành Cơ Xá Châu, mang ý nghĩa là dải bãi nổi ven sông, nơi người dân dựng nhà sàn cao để thích ứng với điều kiện ngập lụt thường xuyên. Trải qua nhiều thế kỷ dâu bể, địa giới hành chính tuy có nhiều thay đổi và phân tách thành các cụm cư dân khác nhau như Cơ Xá Bắc Biên, Cơ Xá Trung Hà, Cơ Xá Tây Biên và Cơ Xá Nam Biên, nhưng huyết mạch nguồn gốc của vùng lõi di sản này thì chưa bao giờ đứt gãy.

Điều làm nên tính độc bản của làng cổ Phúc Xá - Bắc Biên ngày nay chính là sức sống nội sinh bền bỉ của các thế hệ cư dân. Nơi đây hiện vẫn còn bảo lưu được trọn vẹn một cộng đồng làng xã truyền thống nguyên bản với mạng lưới thân tộc có cấu trúc vô cùng chặt chẽ. Bằng phương pháp đối chiếu liên ngành từ văn bản học đến điền dã dân tộc học, các nhà khoa học đã bóc tách một sự thật lịch sử đầy kinh ngạc về tính kế tục kéo dài qua hơn 3 thế kỷ của các dòng họ lớn tại làng.

Mạch nguồn ấy bắt đầu từ dòng họ Ngô Đăng, mà trong minh văn chuông cổ năm 1690 đã ghi nhận những bậc tiền nhân giữ chức trách cốt cán như Quan viên Ngô Đăng Long hay Xã chính Ngô Đăng Tiến. Đến giai đoạn từ năm 1926 đến 1930, bia công đức đình làng tiếp tục khắc ghi tên tuổi của các cụ Ngô Đăng Khang, Ngô Đăng Chính, Ngô Đăng Lưu, Ngô Đăng Thịnh và nối tiếp cho đến hôm nay là sự hiện diện của ông Ngô Thế Trọng với vai trò đại diện dòng họ.

Sự tiếp nối bền bỉ này cũng được tìm thấy ở họ Nguyễn Hữu, từ vị Quan viên Nguyễn Hữu Nghĩa thế kỷ thứ XVII, qua thời các cụ Nguyễn Hữu Tuyến, Nguyễn Hữu Lộc, Nguyễn Hữu Hợp đầu thế kỷ XX, hiện nay con cháu vẫn sinh sống quây quần thành một cộng đồng đông đúc gắn liền với tên tuổi ông Nguyễn Hữu Huỳnh tại tổ dân phố số 6 hay bà Cậy ở tổ 10.

Song hành cùng đó là họ Hồ Như, bắt nguồn từ vị Xã tư Hồ Như Chức, trải qua các thế hệ cụ Hồ Như Phan, Hồ Như Tiếp và nay được tiếp nối bởi ông Hồ Như Đạo, Hồ Như Khương tại tổ 8. Ngay cả dòng họ Nguyễn Ngọc, từ thuở cụ Nguyễn Ngọc Đường đứng tên trên chuông cổ Chính Hòa, qua lớp hậu duệ Nguyễn Ngọc Đình, Nguyễn Ngọc Mỹ, thì nay ông Nguyễn Ngọc Thi tại tổ dân phố số 8 vẫn đang ngày đêm cùng dân làng giữ lửa nếp nhà.

Cùng với các dòng họ Nguyễn Văn, Đinh Kim, Lê Đăng, Lê Phú, Phạm Vũ, Nguyễn Công, Vũ, Đào Công và Lê Đức, sự xuất hiện lặp lại của các tên họ cổ này chứng minh cấu trúc thân tộc tại Bắc Biên vững chãi như một bộ khung thép xuyên thời gian. Thông qua gia phả, hệ thống nhà thờ tổ và các ngày giỗ họ – tiêu biểu như ngày mùng 2 tháng 6 âm lịch của dòng họ Ngô, những người tự nhận là hậu duệ của Thái úy Lý Thường Kiệt – những tri thức lịch sử và tinh thần bám sông giữ đất của tổ tiên vẫn được trao truyền nguyên vẹn, sinh động cho thế hệ trẻ hôm nay.

Tiếng vọng từ Bảo vật Quốc gia và mối liên kết tâm linh xuyên sông Hồng

Giá trị văn hóa của làng Bắc Biên được định vị vững chắc nhờ "thương hiệu lõi" của cụm di tích lịch sử cấp Quốc gia gồm Đình Phúc Xá và Chùa Phúc Xá. Nơi đây tự hào lưu giữ chiếc Chuông đồng cổ "An Xá tự chung" đúc năm Chính Hòa thứ 11 (1690) dưới triều vua Lê Hy Tông.

Với 5.510 chữ Hán khắc chìm sắc nét trên thân chuông sao lục 9 chỉ dụ của Phủ Chúa, cổ vật này hiện giữ kỷ lục về số lượng văn tự trên chuông đồng làng xã tại Việt Nam. Ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 236/QĐ-TTg công nhận chiếc chuông cổ này là Bảo vật Quốc gia, khẳng định vị thế một nguồn sử liệu vô giá xác nhận cư dân vốn sinh sống trong nội thành Thăng Long, từng nhường đất dựng kinh đô và được triều đình ban nhiều đặc ân như miễn sưu thuế, phu dịch.

Tuy nhiên, bức tranh di sản này sẽ không toàn vẹn nếu thiếu đi Đền Cơ Xá Linh Từ nằm ở số 4 phố Nguyễn Huy Tự, phường Hai Bà Trưng, phía bên kia sông. Đền Cơ Xá chính là không gian tâm linh, nơi lưu giữ những dấu ấn lịch sử và ký ức cộng đồng còn sót lại của vùng đất Cơ Xá Nam xưa sau các đợt quy hoạch đô thị thời Pháp thuộc.

Sự phụng thờ Lý Thường Kiệt tại ngôi đền nội đô này mang tính đặc thù sâu sắc khi Ngài không chỉ là một vị nhân thần hộ quốc mà còn được dân làng tôn vinh là Thủy tổ của dòng họ Ngô ven sông. Sự kết hợp tâm linh giữa vị anh hùng Lý Thường Kiệt và tín ngưỡng thờ Thủy thần tạo nên một cấu trúc đối ngẫu, phản ánh đặc trưng sinh thái sông nước độc đáo.

Đền Cơ Xá ở nội đô và cụm di tích đình - chùa Phúc Xá ngoài đê thực chất không phải hai thực thể biệt lập mà là hai không gian di sản cùng bắt nguồn từ một cộng đồng lịch sử.

"Làng trong phố ven sông Hồng"

Theo anh Mạc Hùng Cường – cư dân làng Bắc Biên, hiện đang công tác tại một công ty du lịch kiêm phụ trách dự án tình nguyện về phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương – chia sẻ: Để mạch ngầm di sản nghìn năm bứt phá thành năng lượng kinh tế trực tiếp, việc triển khai mô hình du lịch cộng đồng với định vị “Làng trong phố ven sông Hồng” được xem là lối đi bền vững. Khác với các điểm du lịch được sắp đặt thương mại hóa, tiềm năng của Bắc Biên nằm ở các sản phẩm trải nghiệm thực tế dựa vào chính đời sống cư dân, cảnh quan ven sông, ẩm thực truyền thống và ký ức cộng đồng.

Chương trình "Heritage Walk" kết hợp đạp xe hoặc đi bộ ngắn được thiết kế dành cho du khách quốc tế muốn khám phá “di sản ẩn” của Hà Nội. Hành trình xuất phát từ phố cổ, đi qua Ô Quan Chưởng, chợ Đồng Xuân, chợ Long Biên, cầu Long Biên rồi kết nối sang Phúc Xá.

Tại đây, khách tham quan có thể dạo quanh cụm di tích đình, chùa, đền, am chúng sinh, ao làng, cây cổ thụ; gặp gỡ các bậc cao niên, thủ từ nghe kể chuyện làng và trải nghiệm Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại các đền trong khu vực theo hướng tôn trọng sự thiêng nguyên bản.

Hồn cốt quê hương còn được gói gọn trong ký ức của vùng bãi bồi, nơi du khách ghé thăm những ngôi nhà cổ, vườn khế Bắc Biên, tìm hiểu sinh kế thích ứng đô thị hóa và trải nghiệm ẩm thực dân dã như canh Phúc Xá, cỗ làng Phúc Xá.

Song song đó, các mô hình bổ trợ như du lịch đêm mang tên “Đêm Cơ Xá - tiếng chuông bên sông Hồng” lấy chiều sâu lắng đọng làm trọng tâm, hay các sản phẩm du lịch số thông minh (mã QR di tích, audio guide kể chuyện di sản, bản đồ số tích hợp) sẽ giúp kéo dài thời gian tương tác của du khách. Thậm chí, khu vực này hoàn toàn có thể trở thành trung tâm phát triển dòng du lịch MICE quy mô nhỏ thông qua các tọa đàm chuyên đề, hội thảo khoa học và chương trình nghiên cứu thực địa.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, lộ trình đưa ý tưởng vào đời sống đòi hỏi một sự chuẩn bị khoa học, chặt chẽ qua từng bước đi cụ thể. Khởi đầu là việc chủ động xin ý kiến định hướng cùng sự phê duyệt từ chính quyền địa phương nhằm thiết lập một hành lang pháp lý vững chắc cho mô hình thí điểm.

Tiếp theo, địa phương cần phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia lữ hành, đơn vị chuyên môn để xây dựng phương án vận hành chi tiết và chuẩn hóa quy trình dịch vụ, trước khi trình hồ sơ năng lực lên các cấp có thẩm quyền phê duyệt khung đề án. Bước đi then chốt và mang tính quyết định là công tác tập huấn nguồn lực nội bộ, đào tạo kỹ năng đón tiếp, cung cách phục vụ và ngoại ngữ giao tiếp cơ bản cho chính những người nông dân, các bậc bô lão nhằm giữ nguyên vẹn nếp nồng hậu, nét chân thực bản địa. Cuối cùng, làng cổ sẽ chính thức bấm nút triển khai thực tế trên nền tảng các nhóm sản phẩm có lợi thế tự thân vững chắc.

Quá trình phát huy giá trị di sản cần bảo đảm nguyên tắc tôn trọng tính nguyên gốc, giữ gìn không gian văn hóa cộng đồng, hạn chế thương mại hóa các thực hành tín ngưỡng và đặt lợi ích của người dân vào vị trí trung tâm. Người dân Phúc Xá - Bắc Biên phải là chủ thể, là người kể chuyện và là người hưởng lợi trực tiếp từ kinh tế di sản.

Sự đồng lòng giữa chính quyền, doanh nghiệp lữ hành và cộng đồng cư dân vùng bãi bồi sẽ là năng lượng tích cực nhất để người dân an cư lạc nghiệp, bảo tồn gốc rễ quê hương và đưa di sản Thăng Long bứt phá, tỏa sáng kiêu hãnh trong dòng chảy văn minh của kỷ nguyên mới.