LÀNG TRONG SÔNG - Kỳ 1: Làng nhường đất cho vua
25 tháng 8, 2026
Hơn một nghìn năm Thăng Long – Hà Nội qua số phận một ngôi làng giữa sông Hồng
Nếu ở Hà Nội, hẳn bạn từng nghe cái tên Phúc Xá — địa danh quen thuộc ở quận Ba Đình (cũ).
Nhưng bước qua bên kia sông Hồng, phía ngoài đê, vẫn có một cộng đồng mang tên Phúc Xá – Bắc Biên. Ở đó vẫn còn đình Phúc Xá, chùa An Xá, những ngày hội làng rộn rã và quả chuông đồng cổ đúc từ năm 1690.
Vì sao phía Ba Đình chỉ còn là một cái tên hành chính, trong khi bên kia sông lại lưu giữ cả một cộng đồng Phúc Xá trọn vẹn cùng đình, chùa của làng?
Muốn trả lời câu hỏi ấy, phải đi ngược lại hơn một nghìn năm — không phải ra bãi giữa sông, mà trở vào thành Đại La.
NHƯỜNG ĐẤT CHO VUA
Năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La, đổi tên là Thăng Long. Triều đại mới bắt đầu xây dựng đô điện ngay trên nền toà thành cổ.
Những văn bản được người làng gìn giữ và chép lại qua nhiều thế hệ cùng kể một câu chuyện: An Xá vốn ở khu vực nội thành. Khi nhà Lý dựng đô, dân làng đã nhường đất và dời ra vùng giữa sông Hồng. Trên vùng bãi bồi ấy, làng dần được gọi bằng một cái tên mới — Cơ Xá. Các tư liệu của làng còn gắn vùng đất cũ ấy với Ngô Tuấn, vị danh tiếng sau này được ban quốc tính thành Lý Thường Kiệt.
Nhưng với những gia đình vừa dỡ nhà ra đi ngày ấy, chuyện trước mắt hẳn đáng bàn hơn rất nhiều: Dựng nhà ở đâu, trồng cấy thế nào và sống ra sao trên mảnh đất mà chính dòng sông bồi đắp.
Đất bãi không có ruộng lúa ổn định như trong đê. Mùa nước rút, dải cát nổi lên, người dân xuống khai phá, cắm mốc, gieo trồng; mùa lũ về dòng nước lại khoét sâu vào bờ. Nước sông cho năm trước, năm sau cũng có thể bị chính dòng nước cuốn đi. Dân làng quen sống thích nghi: trồng dâu, nuôi tằm, gieo các loại hoa màu trên đất phù sa và dùng thuyền làm phương tiện di chuyển chính. Nếp sống ấy kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Đến tận năm 1921, trong 212 hộ Phúc Xá được kê khai, vẫn có tới 187 hộ làm nông nghiệp.
Cơ Xá đã lớn lên trên một dải đất chưa bao giờ hoàn toàn đứng yên.
Chính vì đặc thù "nhường đất dựng kinh thành" và phải ra sống nơi bãi bồi không ruộng lúa, dân làng Cơ Xá được miễn thuế khóa, sưu dịch, không phải đóng góp công sức đắp đê, làm đường và được miễn cả thuế bến đò.
Được miễn là một chuyện, giữ được những quyền ấy qua nhiều đời lại là chuyện khác.
Những giấy tờ xác nhận các lệ miễn ấy được người làng cẩn thận giữ gìn. Để rồi về sau, mỗi lần thế sự biến động hay triều đại thay đổi, những tấm giấy cũ kỹ ấy lại được mở ra như một bằng chứng cho sự hy sinh của làng...
------------------
Bộ truyện được thực hiện như một lời tri ân tới các bậc tiền nhân đã gây dựng và gìn giữ để hình thành nên Phúc Xá – Bắc Biên ngày nay. Nội dung được xây dựng từ địa bạ, hồ sơ hành chính thời Pháp thuộc và nhiều tư liệu lịch sử liên quan; đặc biệt xin trân trọng cảm ơn cuốn “Làng Tôi” của cụ Chu Văn Uông, với những ghi chép và ký ức giàu chi tiết đã giúp tái hiện cụ thể hơn con người, cảnh vật và những biến động mà làng đã trải qua qua từng thời kỳ.
