LÀNG TRONG SÔNG - Kỳ 3: Cuốn địa bạ 200 năm trước
27 tháng 8, 2026
Cuối thế kỷ XVIII, trật tự Lê – Trịnh sụp đổ, bóng cờ Tây Sơn quét qua Thăng Long. Năm 1802, Gia Long lên ngôi, lập ra triều Nguyễn và bắt đầu khôi phục lại hệ thống sổ sách hành chính trên cả nước. Ba năm sau, đến lượt Cơ Xá được kê khai.
Tháng ba năm Gia Long thứ tư (1805), địa bạ xã Cơ Xá chính thức được lập. Ngay những dòng đầu tiên là một câu nói đã từng xuất hiện xuyên suốt trong các văn bản cổ xưa của làng:
“Nguyên gốc dân xã ở trong thành Thăng Long; vì triều trước dựng đô điện nên sau phải ra ở giữa sông”.
Triều đại đã đổi thay, bộ máy cai trị đã khác, nhưng câu chuyện của người Cơ Xá thì vẫn vậy.
Những trang tiếp theo, Cơ Xá bắt đầu hiện ra từng phần. Mỗi thửa đất đều được miêu tả cả bốn mặt tiếp giáp. Toàn xã có hơn 880 mẫu. Khu dân cư chia làm ba, kéo thành một dải dài từ đông sang tây. Khu phía đông giáp thôn Ái Mộ; khu phía tây rộng nhất, diện tích gần bằng hai khu kia cộng lại và nằm ngay sát ngôi chùa của làng.
Đi hết khu dân cư phía tây thì gặp chùa; qua chùa là đến đình. Đất chùa và đất đình được đo đạc riêng, nằm sát cạnh nhau ở rìa phía tây. Phía sau là bãi dâu, phía bắc giáp những thửa ruộng tư. Bãi dâu ấy được chia cho cả xã canh tác; xa hơn nữa là đầm nước, bãi bồi và những dải cát trắng mênh mông.
Giữa những hạng đất quen thuộc ấy, địa bạ còn ghi hơn một trăm mẫu thuộc “sở lưu tập trận” — phần đất dành cho việc tập trận. Đến phần tư điền, địa bạ ghi rõ tên tuổi từng người đứng đất; trong số ấy có cả phụ nữ. Thửa nhỏ nhất trong cả cuốn sổ, rộng đúng một sào, đứng tên bà Nguyễn Thị Cam. Ngay cả một cái đầm nhỏ không có tên riêng cũng chẳng bị bỏ qua; người lập sổ xác định vị trí của nó bằng cách ghi lại ranh giới đất của bốn nhà xung quanh.
Cuối bản khai là chữ ký, điểm chỉ và hoa áp của những người chịu trách nhiệm trong xã. Họ cam kết rằng nếu khai gian, giấu đất hoặc ẩn lậu châu thổ từ một thước trở lên thì các đại diện đứng tên cùng toàn thể dân làng đều xin chịu tội; gia tài bị tịch thu sung công.
Cũng trong cuốn địa bạ, ở phía nam làng, những dải bãi mới vẫn tiếp tục nhô lên. Có nơi chỉ là triền cát trắng chưa thành đất; có nơi vẫn còn chìm dưới mặt nước, bãi mới bắt đầu hình thành. Nhưng ở phía bắc, chỗ giáp Xuân Canh và Xuân Trạch, địa bạ không còn ghi nhận thêm đất bồi nữa.
Người chép địa bạ thời ấy chỉ lặng lẽ hạ một dòng chữ Hán:
“Kinh dĩ đồi băng”
(Nghĩa là: Đã lở sụt)
Phía nam, phù sa của dòng sông vẫn miệt mài bồi đắp thêm đất đai cho làng.
Phía bắc, đất lại bắt đầu lở dần xuống dòng nước xiết.
Cả ba khu dân cư cùng đình và chùa của Cơ Xá đều nằm trên chính dải bãi bồi bất định ấy.
Ảnh 1: Trang đầu tiên của địa bạ Gia Long 1805, Xứ Kinh Bắc, phủ Thuận An, huyện Gia Lâm, xã Cơ Xá. Đồng thời ghi nguồn gốc từ thành Thăng Long của Cơ Xá.
Ảnh 2: Bản đồ Đồng Khánh Dư Địa Chí, Cơ Xá ở sát mép sông, góc trên bên phải
Ảnh 3: Bản đồ Hà Nội 1873
Ảnh 4: Bản đồ Hà Nội 1891, Cơ Xá được đánh dấu bên bờ tả, vị trí Bắc Biên hiện giờ
------------------
Bộ truyện được thực hiện như một lời tri ân tới các bậc tiền nhân đã gây dựng và gìn giữ để có được làng Phúc Xá ngày nay. Nội dung được xây dựng từ địa bạ, hồ sơ hành chính thời Pháp thuộc và nhiều tư liệu lịch sử liên quan; đặc biệt xin trân trọng cảm ơn cuốn “Làng Tôi” của cụ Chu Văn Uông, với những ghi chép và ký ức giàu hình ảnh đã giúp tái hiện cụ thể hơn con người, cảnh vật và những biến động mà làng đã trải qua qua từng thời kỳ.
