LÀNG TRONG SÔNG - Kỳ 7: Chưa từng đứt đoạn
31 tháng 8, 2026
Chiến tranh rồi cũng qua. Nhưng với một ngôi làng sống trên bãi sông, yên tiếng súng chưa có nghĩa là đất dưới chân đã đứng yên.
Người Phúc Xá còn nhớ một thời bờ làng được kè bằng đá, chắc chắn đến mức người ta từng nghĩ nó sẽ bền bỉ cùng thời gian.
Nhưng rồi lớp kè ấy dần mất đi, bờ đất phía dưới cầu lở nhanh hơn qua từng mùa lũ. Những căn nhà gần mép nước lần lượt phải tháo dỡ, đất canh tác thu hẹp dần. Sự tàn phá của dòng nước buộc cả những nơi thờ tự linh thiêng nhất cũng phải dời chỗ: Miếu thờ Lý Thường Kiệt ở Trung Hà từng phải chuyển dời; đến khi đất tiếp tục lở sâu, tượng và đồ thờ đành phải đưa sang Bắc Biên.
Đến giữa những năm 1970, người Trung Hà không còn giữ được nơi cư trú cũ ngoài bãi. Phần lớn chuyển về khu Hồ Sen – Gia Quất; một số đi nơi khác, một bộ phận nhập vào Bắc Biên. Ở phía nam, cộng đồng Cơ Xá Nam cũng dần phân tán theo nhịp chuyển mình của đô thị.
Bãi đổi, dòng đổi, người cũng đổi chỗ ở.
Ở Bắc Biên, đình Phúc Xá và chùa An Xá vẫn đứng đó qua bao thăng trầm. Nhưng suốt một thời gian dài, trên gác chùa không còn quả chuông cổ bởi chuông đã rời khỏi chùa từ năm 1956. Theo giấy tờ và ký ức của người làng, năm ấy quả chuông được mượn đi để phục vụ nghiên cứu. Nhiều năm trôi qua, chuông vẫn chưa trở về.
Rồi năm 1987, một trận lũ lớn đi qua Bắc Biên. Nước tràn vào nhà, ngấm ướt những tập tài liệu cũ. Khi nước rút, người ta đem những tệp giấy cũ ra phơi, cẩn trọng tách từng tờ dính chặt vào nhau trải dưới nắng. Giữa vô vàn mảnh giấy ấy, có một tờ đã nằm im lìm suốt hơn ba mươi năm: Giấy mượn chuông.
Có bằng chứng trong tay, người làng lại tiếp tục hành trình gõ cửa khắp nơi để đưa chuông về. Cụ Nguyễn Minh Tiến là một trong những người bền bỉ và tích cực nhất. Cuối cùng, sau bao biến thiên, quả chuông đã trở về thanh tĩnh trên gác chùa An Xá.
Hôm nay, ngoài đê Bắc Biên, đình Phúc Xá và chùa An Xá vẫn trầm mặc soi bóng. Người Phúc Xá xưa đã tản đi nhiều nơi. Có nơi không còn cộng đồng như trước; có nơi chỉ còn cái tên trên bản đồ; có người chỉ trở về vào ngày hội.
Nhưng dòng chảy lịch sử thì chưa bao giờ đứt đoạn.
Từ An Xá trong thành Đại La, cộng đồng ấy đã dời ra giữa sông mang tên Cơ Xá, rồi Phúc Xá. Giấy tờ của làng từng được khắc vào quả chuông đồng; đất đai từng được ghi vào địa bạ. Cầu Long Biên vắt qua bãi sông như một dải lụa thép. Một ông phó lý xưa từng phải đi học chữ Quốc ngữ; trẻ con lớn lên trong các lớp học mới. Những con thuyền của dân làng từng lặng lẽ đưa bộ đội qua sông đêm kháng chiến; những căn hầm từng được đào ngay bên hiên nhà thời bom đạn...
Rồi Trung Hà rời bãi, thành phố tiếp tục lớn lên.
Trên gác chùa An Xá hôm nay, quả chuông người Cơ Xá đúc từ năm 1690 vẫn còn đó. Trên đầu bài minh bốn chữ cổ vẫn còn rõ nét: 安舍寺鍾 (An Xá tự chung).
Và đến tận hôm nay, tiếng chuông An Xá vẫn còn ngân vang bên tả ngạn sông Hồng.
Ảnh 1: Chùa An Xá, nơi đang lưu giữ chuông An Xá - Bảo vật Quốc gia
Ảnh 2: Đình Phúc Xá và chùa An Xá chụp từ trên cao
Ảnh 3: Cụ Nguyễn Minh Tiến cùng bà con Bắc Biên ngày hồi hương chuông An Xá
------------------
Bộ truyện được thực hiện như một lời tri ân tới các bậc tiền nhân đã gây dựng và gìn giữ để có được làng Phúc Xá ngày nay. Nội dung được xây dựng từ địa bạ, hồ sơ hành chính thời Pháp thuộc và nhiều tư liệu lịch sử liên quan; đặc biệt xin trân trọng cảm ơn cuốn “Làng Tôi” của cụ Chu Văn Uông, với những ghi chép và ký ức giàu hình ảnh đã giúp tái hiện cụ thể hơn con người, cảnh vật và những biến động mà làng đã trải qua qua từng thời kỳ
